Bâsıt nedir ?

"Yaymak, genişletmek, uzatmak" anlamındaki bast kökünden sıfat kuruluşunda bir isim olup Allah'a nisbet edildiğinde "rızkı genişleten, lutuf ve keremini esirgemeyen; ruhları bedenlerine yayan" mânalarına gelir. Bâsıt "fâil" vezninde Allah'ın bir sıfatı olarak Kur'ân-ı Kerîm'de geçmemekle birlikte "bast" kavramı, daha çok fiil kalıplarıyla olmak üzere on beş âyette Allah'a nisbet edilmiştir. Bunların çoğunda "rızkı (daraltan ve) genişleten", bir kısmında da "insanların ilmî ve bedenî imkânlarını geliştiren" mânası hâkimdir. Yine bast kökünden gelen mebsûtatân kelimesi, "Onun iki eli açıktır, dilediği gibi harcar" (el-Mâide 5/64) meâlindeki âyette Allah'ın cömertliğini ifade eden bir deyim içinde kullanılmıştır. Bast bir âyette de Allah'ın semadaki bulutları dilediği gibi yayıp sermesi mânasında geçmektedir (er-Rûm 30/48). Bast rızıkla ilgili olarak kullanıldığı on bir âyette, rızkı genişletip yaymanın karşıtı olan, "daraltıp kısma, belli bir ölçüde tutma" anlamındaki kabz ve kadr kelimelerinin türevleriyle birlikte zikredilmiştir. Böylece rızık bolluğu veya darlığının sürekli, sabit ve mutlak bir kanun olmadığı, gerek canlılar arasında gerekse bir canlının hayatının çeşitli dönemleri arasında ilâhî iradeye bağlı olarak geçim sıkıntısı veya rahatlığının farklılıklar taşıyabileceği ifade edilmiş, dolayısıyla Allah'ın kābız ile bâsıt isimleri arasındaki âhenge de işarette bulunulmuştur. Bu âhenk sebebiyledir ki hâfıd ve râfi' (alçaltan ve yücelten) gibi kābız ve bâsıt isimlerinin aslî mânaları ile tek başına Allah'a nisbet edilemeyeceği, birbirini dengeleyecek şekilde daima beraberce zikredilmesinin gerektiği kabul edilmiştir (Bağdâdî, vr. 67a).

Bâsıt muhtelif hadislerde hem bu şekliyle (meselâ bk. Tirmizî, "Daʿavât", 82; İbn Mâce, "Duʿâʾ", 10), hem de Kur'ân-ı Kerîm'deki şekil ve mânaları ile kullanılmıştır. Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde yer alan Hz. Peygamber'e ait bir münâcât bâsıt isminin hem maddî hem de mânevî konulara yönelik mânalarını içermektedir: "Allahım! Senin bol bol verdiğini kısacak, kıstığını bollaştıracak, saptırdığını hidayete erdirecek, doğru yola yönelttiğini saptıracak, engel olduğunu verecek, verdiğine engel olacak, rahmetinden uzaklaştırdığını ona yaklaştıracak, yaklaştırdığını uzaklaştıracak hiçbir kimse yoktur. Bereketlerinden, rahmetinden, lutfundan ve rızkından bize bol bol yayıp ihsan et, Allahım!" (Müsned, III, 424). Bu hadiste hem sıfat hem de fiil şeklinde kullanılan bast kavramı, geçim vasıtası (rızık) olan maddî imkânları kapsadığı gibi kulun dinî hayatını ilgilendiren hidayet, sapıklık, Allah'a yakınlık veya O'ndan uzaklık gibi mânevî konuları da içine almaktadır.

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi


BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN