Bir köpeğin aklından tam olarak ne geçtiği oldukça karmaşık bir konu. Son zamanlara kadar köpeğin zekâsıyla ilgili araştırmalara büyük ölçüde şüpheyle yaklaşılıyordu. Ama köpeklerin kanser veya kriz saptama, karmaşık sorunları çözebilme ya da dil öğrenebilme gibi yeteneklerini ortaya koyan yakın zamanda yapılan bilimsel çalışmalar, onların düşündüğümüzden daha fazla bilgili olabileceklerine işaret ediyor. Macar araştırmacıların geçen yıl açıklanan çalışması, kör ve aynı zamanda epilepsisi olan bir kişiye rehberlik yapan bir köpeğin, sahibinin epilepsi nöbeti gelmeden önce huzursuzlaştığı ve krizden 3 ila 5 dakika önce havlamayı ve sahibinin yüzünü ve kolunun üst kısmını yalamayı öğrendiğini açığa çıkardı. Yapılan birkaç küçük araştırma, köpeklerin akciğer veya başka tür kanserli hücrelerin yaydığı kokuyu hissedebildiğini gösterdi. Köpeklerin doğal dürtülerini kullanabildiği algısal yeteneklerinin ötesinde, kavramsal yetenekleri üzerinde yapılan bazı araştırmalar, bu hayvanların aynı zamanda zeki olduklarını da ortaya koydu. British Columbia Üniversitesi'nde psikoloji profesörü ve köpekler üzerine kitaplar yazan Stanley Coren, "Son zamanlarda pek çok araştırma, köpeklerin zihinsel yeteneklerini hafife almış olabileceğimizi gösteriyor. Köpeklerin zeki olabileceğine dair en fazla şüphesi olanlar bile bu konuda iki kez düşünmeli" diyor. Coren'in köpeklerin bilgiyi insanlara benzer bir sürece soktuğunu iddia eden zekâ ile ilgili çalışmaları eleştirilere neden oldu. Alman araştırmacılar Rico isimli bir İskoç çoban köpeğinin, insan gibi bir nesnenin ismini bir kerede öğrenebildiğini, hafızasında 200 nesnenin ismini tutabildiğini ve bir ay boyunca bu isimleri hatırlayabildiğini ortaya koydu. Dr. Coren'ın 100 cins köpeğin zekâ seviyelerini derecelendirmek için uyguladığı bebek ve küçük çocuklara da yapılan dil öğrenme ve başka testlerde İskoç çoban köpeği en zeki cins çıktı. Coren en zeki cinsler olan kaniş, av köpeği, Labrador ve çoban köpeklerinin 250 kadar, diğerlerininse 165 adet kelime, işaret ve hareket öğrenebildiğini söylüyor. Coren, ortalama bir köpek zekâsının, bazı soyut kavramları anlama yetisiyle beraber, 2 ila 2,5 yaş aralığındaki bir çocuğun zekâsı kadar gelişmiş olduğu sonucuna vardı. Köpekler, "köpek olduklarını" köpekli ve köpeksiz fotoğraflardaki köpeği ayırt ederek anlayabiliyor. Ama Florida Üniversitesi'nde köpeklerde idrak alanında uzman Psikolog Yardımcı Doçent Clive D. L. Wynne, insan ve köpek beyinlerinin karşılaştırılmasına karşı. Wynne'e göre köpeklerin çevrelerindeki insanlara karşı duydukları hassasiyet, yani onların itaat etmek yönünde katı bir eğitime tabi tutulmaları ve insanları memnun etme istekleri, bu yeteneklerin çoğunu açıklıyor. Wynne, köpeklerin insanların yaptığı işaretleri anlamaya yatkın ve bu yönde eğitilebilir olduklarını ama bunun insanlar gibi düşündükleri anlamına gelmediğini söylüyor. Bir köpeğin tüm dünyası esasında sahibi etrafında dönüyor ve çoğu kez yemek, ödül ve şefkat gibi aradığı şeyleri elde edebilmek için sahibine karşılık veriyor. "Köpeklerin kendi düşünce şekillerinin olduğu fikrindeyim" diyen Dr. Wynne ekliyor: "Köpek ve insanın düşünme şeklinin, bizim köpeklerle ilişki kurabileceğimiz kadar örtüşmesi sevindirici bir tesadüf ama kendimizi köpeklerin dünyayı bizim gibi gördüğü şeklinde kandırmamalıyız."
