SOP RUAK, Tayland - Pornlert Prompanya'nın Mekong Nehri'nin el değmemiş ve vahşi olduğu dönemlerine dair anıları çok zengin. Hatıralarında sepetler dolusu balık, ırmakta yüzen köylüler, ormandan toplanan nefis yiyeceklerin satıldığı bir çiftçi pazarı var. Şimdi 32 yaşında olan ve Myanmar ile Laos'un birleştiği, Tayland'ın kuzeyindeki bu köyde turistler için sürat teknesiyle turlar düzenleyen Pornlert, Mekong'un çok daha modern olan bugünkü haline bakıyor: Değerli müşterileri limuzinle ırmak kenarındaki yoldan getiren, yeni inşa edilmiş altın kubbeli bir kumarhane. Mekong yabancılar üzerinde yıllarca gizemli bir etkiye sahip oldu. İlk ziyaretçiler, hızlı akan kısımları ve şelaleleriyle bu yabani ve tehlikeli ırmağın asla Güneydoğu Asya'nın Mississippi'si veya Ren'i olamayacağını anlamıştı. Ancak Güney Çin Denizi'ne akmadan önce Çin, Myanmar, Tayland, Laos, Kamboçya ve Vietnam'dan geçen bu ırmak bugünlerde ekonomik gelişme, bölgenin elektrik ihtiyacı ve onu yük taşınacak bir su yoluna çevirme isteği nedeniyle hızla değişiyor. Mekong, Asya'nın birçok ırmağını karartan kirlilikten uzak kalsa da, artık yüzyıllar öncesindeki gibi tenha bir ırmak değil. Çin, Mekong üzerinde Lancang adı verilen üç hidroelektrik santrali inşa etti. Yunnan Eyaleti'nde inşa edilen ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı'na göre dünyanın en yüksek barajı olacak dördüncü bir barajın inşaatının yarısı bitti. Laos, Mekong üzerinde o kadar çok baraj yapmayı planlıyor ki, hükümet asıl hedefinin ülkeyi "Asya'nın enerji deposu" yapmak olduğunu söylüyor. Yaklaşık 70 barajdan 7'sinin inşaatı bitti. Kamboçya 2 baraj inşa edecek. Çin 2000'lerin başında ırmağın hızlı aktığı bazı kayalık kısımları dinamitleyince Tayland ile Çin arasında nehir tekneleriyle yapılan ticaret neredeyse yüzde 50 arttı.Irmakta taşınan yükler, Laos'un bir zamanlar sakinken şimdi turistlerle dolu olan ve dönüp duran inşaat vinçleriyle ekonomik krize karşı koyan şehirleri gibi nüfusu sürekli artan yerlerden geçiyor. Mekong'un birçok bölümü bir zamanlar yıldız gözlemcilerinin hayallerini süslerdi, ama ırmaktaki geceler artık giderek güçlenen elektrik ışıklarıyla aydınlanıyor. Çevreciler Mekong'u geliştirmek için aceleyle atılan adımların, özellikle de barajların, yalnızca manzarayı değiştirmekle kalmayıp geçimlerini yüzyıllardır nehirden sağlayan insanlara zarar verebileceğine dair kaygılanıyor. BM, çevreci gruplar ve akademisyenler tarafından yayınlanan bir dizi rapora göre, yeryüzünün en bereketli ırmaklarından birisi tehdit altında. Barajların en tartışmalı yönleri, göçmen balıklarla, Vietnam'daki gıda üretiminin yarısının yapıldığı, pirinç yetiştirilen Mekong Deltası üzerindeki etkileridir. Deltada hayat, Çin'in inşa ettiği barajların kısmen tuttuğu mineral açısından zengin alüvyonlara bağlıdır. Uzmanlara göre, yeni barajlar daha fazla çökeltiyi ve yumurtlamak için uzun mesafeler kat eden birçok balık türünü tutacak ve 1995'te Kamboçya, Laos, Tayland ve Vietnam hükümetleri tarafından kurulan danışma kuruluşu Mekong Irmağı Komisyonu'na göre balıkçılık sektöründe 2 milyar dolar zarara yol açacak. 2006'da yapılan bir çalışmaya göre, ırmaktaki yüzlerce balık türünden yüzde 87'si göçmen türler. Nehrin büyük Khone Şelalesi'ne bakan Laos'taki Nagrasang köyünde çiftçilik ve balıkçılık yapan 78 yaşındaki Kaew Suanpad, "Balıklar bir yere gidemeyecek" diyor. Avustralya'nın Sydney şehrindeki Lowy Uluslararası Siyaset Enstitüsü'nde misafir araştırmacı olarak bulunan ve Mekong üzerine birkaç kitap yayınlayan Milton Osborne, "Barajlar Mekong havzasında yaşayan 60 milyon kişi açısından çok önemli bir konu. İnsanlar Mekong Nehri'nin sağladığı ürünlere çok ciddi anlamda bağımlıdır" diye konuşuyor. Bazı uzmanlar, baraj inşa etme yarışında geleceğin çatışmalarının tohumunu görüyor. Ancak henüz ciddi protestolar meydana gelmedi. Bölge insanlarının çoğu, barajları ilerlemenin bir sembolü olarak görüyor. Mekong'daki gelişme aynı zamanda, ideolojik çatışmalardan arınmış yeni bir Asya'nın işareti. Pornlert, Mekong'un neler yapabileceğinin kestirilemez olduğunu söylüyor. Balık yakalamak artık daha zor ve "çok fazla çöp ve kirlilik" olduğu için Pornlert ırmakta yüzmeye çekiniyor. Pornlert, "Eskiden su seviyesi mevsime bağlı olarak değişirdi. Şimdi ise Çin'in ne kadar suya ihtiyacı olduğuna bağlı olarak değişiyor" yorumunda bulunuyor.
