Şair Ömer Hayyam konusunda kim haklı?

Ünlü piyanistimiz Fazıl Say, Twitter hesabında içerisinde 'müezzin', 'meyhane' ve 'kerhane' kelimeleri geçen bir cümle paylaştı. Gelen tepkiler üzerine, yazdığı cümlenin kendisine değil 12. ve 13. yüzyıllarda yaşamış Ömer Hayyam'a ait olduğunu iddia etti. Hayyam tartışması böyle başladı. Habertürk gazetesinden Murat Bardakçı, 'malum piyanist' diye başladığı makalesinde Hayyam'ın böyle bir rubaisinin olmadığını yazdı. Bardakçı, bilip bilmeden konunun üzerine 'atlayan' Türk medyasını da 'cehalet'le suçladı. Acaba Bardakçı haklı mıydı? Ya da onu tarihçi olmamakla suçlayan Fazıl Say?

BİLİMADAMI HAYYAM
Ömer Hayyam olarak bildiğimiz kişinin gerçek adı Ebü'l-Feth Ömer bin İbrahim'dir. El-Cebr (Cebir) isimli yapıtında kendisini böyle tanıtır. Şiirlerinde ve kitaplarında kullandığı 'Hayyam' gerçek adı olmayıp, kendisine seçtiği mahlastır. Hayyam, Farsça'da 'çadırcı' anlamına gelir. Şairin kendisine bu adı seçmesinde toplumsal-sınıfsal bir tanımlama, bir tercih vardır. Bugünkü kelimelerle söyleyecek olursak aristokrat olmadığını, 'halk'ın içerisinden geldiğini, onlardan olduğunu anlatır. Hayyam'ın doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, ölüm tarihi 1121-22'dir. Bugün birçok insanın sadece şair yönünü bildiği Hayyam, döneminin önemli bilimadamı ve filozoflarından biriydi. Matematik, astronomi, fizik ve metafizik gibi alanlarla ilgili 10 civarında kitap ve makale yazdı. Kitapları Batı dillerine çevrildi ve yaptığı denklem çözümleri, yüzyıllar boyunca üniversitelerde ders olarak okutuldu. Hayyam, Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından Merv'de kurulan gözlemevinin başına getirildi ve Takvim-i Celali adını alan bir takvim hazırladı. Gregorius takviminden daha tutarlı ve ileri olması nedeniyle bu takvim, bilim çevrelerinde beğenildi. Ayrıca Biruni tarafından keşfedilen 'su terazisi'ni de pratiğe aktarmış ve çalışmalarında kullanmıştır.

HANGİ RUBAİLER HAYYAM'A AİT?
Tartışmalar sırasında hangi rubailerin gerçekten Hayyam'a ait olduğu sorusu gündeme geldi. Bunun çok temel bir nedeni var: Hayyam yaşadığı dönemde rubailer söylemiştir ama bunları yazılı hale getirip yayımlamamıştır. Hayyam tarafından söylendiği iddia edilen rubailer ise, dost meclislerinde kulaktan kulağa aktarılan ya da diğer bazı kitapların kenarına düşülen notlardan derlenmiştir. Üstelik Hayyam rubaileriyle ilgili bilinen ilk derleme, onun ölümünden tam 340 yıl sonra Şeyh Mahmud-ı Yerbudaği tarafından yapılmıştır. İçerisinde sadece 158 rubai olan bu dergi, bugün Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'nde. Hangi rubailerin Hayyam'a ait olduğu tartışması o günden beri sürüyor. Bu derlemeyi yeterli bulmamış olacak ki Yar Ahmed Reşidi-i Tebrizi bir yıl sonra Tarab-Hane adlı yeni bir derleme yapıyor ve 374 rubaiye yer veriyor. Türkçeye Sevinç Evi olarak da çevirebileceğimiz bu derlemeyi hem İstanbul Üniversitesi hem de Nur-u Osmaniye kütüphanelerinde bulmak mümkün. Fakat aynı adı taşımalarına rağmen bu iki nüsha arasında önemli farklar var. Araştırmalar, İstanbul Üniversitesi'ndeki nüshanın Tebrizi'nin yazdığı asıl nüshadan 23 yıl sonra yazıldığını gösteriyor. Bu 23 yıl içerisinde Hayyam'a ait olduğu iddia edilen rubailerin sayısının 481'e ulaşmış. Bu durumda bugün internette binin üzerinde 'uydurulmuş' Hayyam rubaisinin dolaşmasına şaşırmamalı.

ORYANTALİSTLER HAYYAM'I KEŞFEDİYOR
Türkiye'de ve diğer Doğu ülkelerinde Hayyam'ın yeniden keşfedilmesi, Batılı ve Rus oryantalistlerin çalışmalarıyla oldu. İngiliz araştırmacı Fitzgerald, 1859'da Hayyam'ı İngilizceye çevirdi. Fitzgerald'ı Fransa, Danimarka, Rusya gibi ülkelerde yapılan çeviriler izledi. Özellikle Danimarkalı Arthur Christenson'un ve Rus Zhukovski'nin çalışmaları yetkinlikleriyle ön plana çıktı. Bir not olarak Zhukovski'nin sadece 83 rubainin gerçekten Hayyam'a ait olduğunu söylediğini belirtelim. Hayyam'ın ilk Türkçe çevirisi 1903 yılında Galatasaray Lisesi Farsça öğretmeni Muallim Feyzi Efendi tarafından yapıldı. Hayyam araştırmacısı Yalçın Akçiçek, o dönemden başlayarak 19 farklı çevirinin olduğunu iddia eder.

TÜRKÇEDE HAYYAM ÇEVİRİLERİ
Bir dilden başka bir dile şiir çevirisi yapmak için o dillerin ikisini de iyi bilmek gerekir. O da yetmez, ozanın düşünce yapısını ve yaşadığı sosyal, siyasi, kültürel ve felsefi ortamı da bilmek gerekir. Sadece 'şiirden anlayarak' bu çeviriler yapıldığında ortaya çıkan yapıt çevrilene değil, o çeviriyi yapana ait olur. Ne yazık ki Türkiye'de Hayyam çevirileri söz konusu olduğunda durum genellikle böyledir. Osmanlı döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında, (Hüseyin Daniş, Abdullah Cevdet, Hüseyin Rifat, Hamamizade İhsan, Yahya Kemal, Vasfi Mahir Kocatürk, Cemal Yeşil gibi isimler tarafından) yapılan çevirileri ayrı tutarsak sonraki dönemlerde Hayyam'ı çevirenlerin çoğu, istisnaları var, Farsça bilmemektedir. Yaşar Kemal: "Sabahattin'in (Eyüboğlu) tercüme ettikleri kesin Hayyam'ın olanlardır ve en doğru tercüme üslubudur," demiş. Oysa ne Yaşar Kemal ne de Sabahattin Eyüboğlu Farsça biliyordu. Sadece onlar mı? Sonraki dönemlerde Hayyam'ı çeviren ya da onun hakkında yazan A.Kadir gibi isimlerin pek çoğunun Farsçayla hiçbir ilgisi yoktu. Peki Hayyam'a ilgi göstermelerinin nedeni neydi? Sorunun cevabını Fazıl Say'ın cümlelerinde bulmak mümkün. Oda Tv'de yazdığı bir yazıda herkesin bir yerlere yaranmak için Mevlana'dan söz ederken, Hayyam'dan kimsenin söz etmemesini dert ediniyor ve Hayyam'ı 'çok sert' olarak niteliyor. Ona göre Hayyam, 'Tanrıyı, dini, cenneti, cehennemi sorgulayan bir bilim insanıdır. Hayyam hakkında bir kılarnet konçertosu besteleyen Say, bu kanıya nasıl ulaştı dersiniz?

HAYYAM MARKSİST MİYDİ?
Fazıl Say'ın anakronik bir yaklaşımla Ömer Hayyam'ı yanlış değerlendirmesinin nedeni Türkiye'deki Hayyam literatürünün çarpıklığı. Soğuk savaş döneminde yaşanan ideolojik kamplaşma sırasında kendilerini solcu ve aydınlanmacı olarak tanımlayan kimi sanat erbabı, Hayyam'a ideolojik bir misyon yükleyebileceklerini düşündü. Eyüboğlu ve A.Kadir gibi şairlerin Hayyam çevirileri buna örnek gösterilebilir. Bu kişiler, amaçlarına hizmet etsin diye orijinal kaynaklardaki rubaileri tahrif etmekten bile kaçınmadı. Çevirmen Ahmet Kırca, Hayyam Rubaileri adlı çalışmasında bunu örneklerle açıklıyor. Bu yüzdendir... Fazıl Say bir televizyon programına çıkıp şunları söyleyebiliyor: "Hayyam'ın Marksist tarafları vardı." Yaşadıkları yıllar göz önünde bulundurulduğunda bu iddia 'Mozart Fazıl Sayist idi' demekle eşdeğer. Gerçi aynı Fazıl Say, "Hayyam bugün yaşasaydı, yazdıkları nedeniyle Silivri'ye gönderilirdi," gibi cümleler de kurmaktadır. Hayyam, Selçuklular döneminde yaşamış bir kişilikti. Zamanını aşan bilimsel görüşlere sahipse de din ve kültür algısı o dönemde şekillenmişti. Böyle bir kişilikten dinle, ibadetle dalga geçen şiirler yazmasını beklemek safdillik olur. Hatta Eyüboğlu tarafından çevrilen şu rubaideki gibi hırsızlığı öven şiirler yazmasını beklemek de: "Eskiden bir kilim aşırmıştım camiden/O eskidi gittim yenisini yürütmeye." Hayyam'ın rubailerini anlamak için içerisinde yaşadığı düşünce ortamını ve tasavvufi kişiliğini de bilmek gerekir. Divan şiirinde de kullanılan kadeh, testi, meyhane gibi kelimelerin tasavvuftaki karşılığını göz önünde bulundurmak zorunludur. Son bir not olarak: Hayyam'ı günümüzdeki ideolojik tartışmaların bir parçası haline getirmek, onu bir aparata dönüştürmek doğru bir yaklaşım gibi görünmüyor. Önyargı ve düşmanlıklara alet etmek hem Hayyam'a haksızlık olur hem de nefret suçu işlerken kendimize kimi referans aldığımızın bir önemi yoktur.