ÇOCUKLARA SÖYLENEN YALANLA, BÜYÜKLERE SÖYLENEN YALAN BİR Mİ? ÇOCUĞA YALAN ETİK Mİ?
Yedi yaşındaki oğlumuz bilgisayar oyunu hastası. Başka şeylerle ilgilensin diye evdeki bilgisayarı kaldırdık. Oğlana "Bozuldu, paramız olunca yenisini alacağız" diye yalan söyledik. Çocuğa yalan söylemek etik mi? (R.Y.)
Yalan makineleri sorguda işe yarıyor olabilir ama felsefede neyin yalan neyin yalan olmadığını belirlemek o kadar kolay değil.
Yalanın en basit tanımı Wikipedia'da şöyle: "Aldatma amacıyla yanlış beyanda bulunma." Ama bu tanım her yalanı açıklayamıyor. O nedenle daha karmaşık tanımlar da var. Onlardan biri felsefeci Grotius'a ait. Yalanı bir de Grotius'dan dinleyelim:
"Yalan söylemek, bir başkasına, doğru olduğunu sanması amacıyla, yanlış olduğu bilinen bir beyanda bulunarak, o kişinin özgürce yargıda bulunma hakkına zarar vermektir."
Karışık bir cümle. Ama bir şey açık: Grotius'a göre bir şeyin yalan olması için, karşıdaki kişinin özgür karar verme kabiliyetinin bulunması gerekiyor. İşte o nedenle, çocuklara ve delilere yalan söylemek mümkün değil. Çünkü özgür yargıda bulunma yetileri yok.
Bence mantıklı. Grotius'un söylediği şey, sizin durumunuzu anlatıyor: Kendi başına bırakıldığında oğlunuzun doğru yargıyı verip veremeyeceği konusunda haklı kuşkularınız var. Bence anlattığınız olayda, onun iyiliği için yalan söylemekte etiğe aykırı bir yan yok.
Oğlunuz büyüdüğünde neden yalan söylediğinizi sorarsa, buna Grotius'un izin verdiğini söyleyebilirsiniz!
FACEBOOK'TA ARKADAŞLIK TALEPLERİNİ REDDETMEK AYIP MI?
Facebook'ta bazen ilkokul veya çocukluk arkadaşım olduğunu söyleyen kişilerden arkadaşlık talebi geliyor. Genellikle reddediyorum. Biri "Sen kendini ne sanıyorsun" diye başlayıp hakaret eden bir mesaj atmış. Facebook konusunda daha önce yazdığınız için sormak istedim: Kimin yaptığı ayıp, benim mi, onun mu? (T.E.)
Kapıyı her çalanı eve alıyor muyuz? Hayır. Facebook'a niye alalım ki? Evimiz özel dünyamız da, bütün o doğum günü ve tatil fotoğraflarını koyduğumuz Facebook sayfası özel dünyamız değil mi? Çocukla çocuk olduğumuz fotoğrafları herkese göstermek zorunda mıyız? Elbette hayır. Özel hayatımızı kiminle paylaşıp kiminle paylaşmayacağımızı belirleme hakkına elbette sahibiz.
Aslında Facebook sayfasına herkesin burnunu sokmasını istemeyenlerin başvurabileceği pratik bir çare var: Facebook'un gizlilik ayarlarıyla oynayarak, hangi arkadaşınızın neyi görüp neyi göremeyeceğini belirlemek.
Daha da kolay başka bir çareyi yönetim uzmanı Barbara Pachter önermiş: Fazla samimi olmadığınız kişiler için Facebook yerine LinkedIn gibi daha "ciddi" sosyal ağları kullanmak. Pachter'e göre Facebook'ta özel dünyanızı paylaşmak istemediğiniz insanlara şöyle bir mesaj yazabilirsiniz: "Facebook sayfamı sadece aile üyelerime ve çok yakın arkadaşlarıma açıyorum. Onun yerine LinkedIn'da arkadaşım olmaya ne dersin?" Mantıklı bir öneri..
HAYATTA KARŞINIZA ÇIKAN ETİK SORULARI YAZIN
Hayatta karşınıza çıkan etik problemlerle ilgili her türlü sorunuzu
etik@sabah.com.tr adresine yazın. E-posta kullanmak istemiyorsanız, sorunuzu aşağıdaki yorum alanına da bırakabilirsiniz. Sorunuzda rumuz da kullanabilirsiniz.
