Benî Mûsâ kimdir ?

Kaynakların gençliğinde eşkıyalık yaptığını söylediği Mûsâ b. Şâkir, Me'mûn ile Horasan'da (Merv) bulunduğu sırada (809-813) dostluk kurmuş ve onun 198 (813) yılında halife olması üzerine üç oğlu ile beraber Bağdat'a yerleşip astronomi ve astroloji ile meşgul olarak kısa zamanda "el-müneccim" unvanını almıştır. Mûsâ'nın ölümünden sonra Me'mûn onun üç oğlunun yetiştirilmesini üzerine almış ve İshak b. İbrâhim el-Mus'abî'yi kendilerine vasî tayin etmiştir. Üç kardeş, tanınmış astronom ve astrolog Yahyâ b. Ebû Mansûr tarafından Halife Me'mûn'un kurmuş olduğu Beytülhikme adı verilen akademide yetiştirilmişler ve buranın zengin kütüphanesinden faydalanarak kısa zamanda bilgilerini genişletme imkânını bulmuşlardır. Me'mûn'un halifeliği zamanında (813-833) İslâm âleminde müsbet ilimlerin gelişmesinde ve orijinal eserlerin yazılmasında çok önemli rol oynayan bu üç kardeş, çeşitli dillerden Arapça'ya tercüme ettirdikleri eserler üzerinde çalışmışlar, bunlara ilâveler yapmışlar ve kendileri de yaptıkları keşiflerle ilim âleminde haklı bir şöhrete kavuşmuşlardır.

Benî Mûsâ'nın en ünlüsü olan Ebû Ca'fer Muhammed (ö. 259/873), geometri ve astronomi ile ilgili olmak üzere Öklid'in Usûlü'l-hendese'si, Batlamyus'un el-Mecistî'si gibi eserler üzerinde çalışmış, mantık ve felsefeyle ilgilenmiş, ayrıca siyasetle de uğraşarak Müstaîn'in (862-866) halife seçilmesinde rol oynamıştır. Anadolu'ya da giden Ebû Ca'fer Muhammed, Sâbit b. Kurre el-Harrânî gibi meşhur bir ilim adamını Harran'dan Bağdat'a getirmiştir. Huneyn b. İshak ile Sâbit b. Kurre onun için birçok eseri Arapça'ya tercüme etmişler, ayrıca Sâbit b. Kurre onun telif ettiği eserleri de gözden geçirerek gerekli düzeltmeleri yapmıştır. Diğer kardeşlerden Ahmed b. Mûsâ mühendislik ve mekanik (hiyel) alanlarında uzman olmuş, Hasan ise büyük bir geometri bilgini olarak ün kazanmıştır.

Çeşitli sahalarda kullanılan otomatik cihazlara karşı büyük bir ilgi duyan Halife Mütevekkil-Alellah (847-861) zamanında bu üç kardeş çok önemli kişiler haline gelmişlerdir. Bunlar servetlerinin önemli bir kısmını müsbet ilimlerin gelişmesine harcamışlar, Bizans'a adamlar göndererek çok büyük paralar karşılığında ilmî kitaplar satın almışlar ve bu arada Bizans'tan Kustâ b. Lûkā'yı da Bağdat'a getirtmişlerdir. Ayrıca ayda 500 dinar ödeyerek Beytülhikme'de özellikle Huneyn b. İshak ve Sâbit b. Kurre'ye tercümeler yaptırmışlardır. Benî Mûsâ'nın çeşitli sebeplerden dolayı meşhur filozof Kindî'ye karşı büyük bir kin besledikleri ve bir yolunu bularak kütüphanesine el koydukları, fakat Kindî'nin bir matematik formülünü çözme karşılığında kütüphanesini tekrar elde ettiği bilinmektedir.

Halife Me'mûn dünyanın enlem ve boylamını ölçmek üzere Benî Mûsâ'yı görevlendirmiş, onlar da bir grup bilginle birlikte biri Bağdat'ın kuzeyindeki Sincar ovasında, diğeri de güneydeki Kûfe ovasında iki ayrı ölçüm yapmışlardı. Bunun için belirli bir noktada kutup yıldızının yüksekliği tesbit edilerek bir derece artıncaya kadar kuzeye yürünmüş, aynı deney güney yönünde de tekrarlanmıştı. Sonuçta bir derecelik açıya tekabül eden mesafenin 106 2323 km. olduğu anlaşılmış, bir meridyen yayı 360 derece olduğuna göre dünyanın çevresinin 360 × 106 2323 = 38.400 km. olduğu tesbit edilmiştir (bk. İbn Hallikân, V, 162-163).

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi


BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN