Kirmastî kimdir ?

Bursa sancağına bağlı Kirmasti (bugünkü Mustafakemalpaşa) kazasından olup adı Yûsuf, babasının adı Hüseyin'dir. Hocazâde Muslihuddin Efendi'den ders aldı. Arap dili ve edebiyatıyla şer'î ilimlerde yetkin bir âlim oldu. Bazı medreselerde ve Sahn-ı Semân'da müderrislik, Bursa ve İstanbul'da kadılık yaptı. Taşköprizâde onun kadılık göreviyle ilgili olarak övücü ifadeler kullanmakta, hakka bağlılığı ve cesareti sebebiyle II. Bayezid'in takdirini kazandığını belirtmektedir. Yine Taşköprizâde, Kirmastî'nin 900 (1494) yılı başında vefat ettiğini ve Fâtih Camii yakınında kendi yaptırdığı mektebin yanına defnedildiğini yazar. Kâtib Çelebi'nin bir yerde bu şekilde (Keşfü'ẓ-ẓunûn, II, 2021), birçok yerde ise 906 (1500) olarak (a.g.e., I, 136, 343, 476, 859, 869) verdiği tarihi İbnü'l-İmâd yaklaşık 899, Bursalı Mehmed Tâhir 920 (1514) şeklinde kaydeder.

Eserleri. 1. et-Tebyîn fi'l-meʿânî ve'l-beyân. Belâgatla ilgili ayrıntılı bir eserdir (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 2780; İsmihan Sultan, nr. 347). 2. el-Muḫtâr fi'l-meʿânî ve'l-beyân. Muhtasar bir eser olup temel kuralları ihtiva etmekte, şevâhid ve delillere yer verilmemektedir (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4415; Lâleli, nr. 3048, 3755; Serez, nr. 3879; Esad Efendi, nr. 3574). Kitap, et-Tebyîn'den yapılmış seçmelerden meydana gelmiş olmalıdır. Eserin mukaddimesindeki bir ifade Keşfü'ẓ-ẓunûn'da (I, 136) ve bazı kütüphane kayıtlarında (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4415; Serez, nr. 2364; Beyazıt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 5359, 5958) kitap adı olarak verilmiştir. 3. et-Tibyân. et-Tebyîn'in şerhidir (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2987 [müellif hattı]; Lâleli, nr. 2857; TSMK, III. Ahmed, nr. 1701). 4. el-Münteḫab. et-Tibyân'dan seçmelerle kaleme alınan muhtasar bir çalışmadır (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 2283; TSMK, III. Ahmed, nr. 1705). 5. Uṣûlü'l-ıṣṭılâḥâti'l-beyâniyye (Risâle fi'l-Ḳavâʿidi'l-beyâniyye, Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 3753; Şehid Ali Paşa, nr. 2226; Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 1794). 6. Ḥâşiyetü'l-Muṭavvel. Hatîb el-Kazvînî'nin belâgatla ilgili Telḫîṣü'l-Miftâḥ'ına Sa'deddin et-Teftâzânî'nin yazdığı şerhin hâşiyesidir (Süleymaniye Ktp., nr. 888; Şehid Ali Paşa, nr. 2193; Çorlulu Ali Paşa, nr. 383). Müellif bu eserini daha sonra ihtisar etmiş (Pertev Paşa, nr. 529, vr. 30b-100b), ayrıca bazı konuları çıkararak tekrar kısaltmış (a.e., vr. 104a-141b), Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin aynı esere yazdığı hâşiyenin bazı güç yerlerini açıkladığı bir hâşiye daha kaleme almıştır (a.e., vr. 1a-27b; ayrıca bk. Keşfü'ẓ-ẓunûn, I, 476). 7. Zübdetü'l-vüṣûl ilâ ʿilmi'l-uṣûl. Fıkıh usulüne dair bir eserdir (TSMK, III. Ahmed, nr. 1270). 8. el-Vecîz fî uṣûli'l-fıḳh. Bir önceki eserin muhtasar şekli olup nâdiren misal ve delillere yer verilen kitap, Seyyid Abdüllatîf Kessâb (Kahire 1984) ve Ahmed Hicâzî es-Sekkā (Kahire 1990) tarafından neşredilmiştir. 9. el-Medârikü'l-aṣliyye ile'l-maḳāṣıdi'l-ferʿiyye. Fıkıh usulüne dair ana konuları kapsayan, ancak misal ve delilleri ihtiva etmeyen bir risâledir (Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 5374; Hasan Hüsnü Paşa, nr. 349). 10. Uṣûlü'l-aḥkâm. Millet Kütüphanesi'ndeki (Feyzullah Efendi, nr. 561) müellif hattı nüshanın kapağında bu isim yazılı olmakla birlikte silintilerin bulunduğu önsözde adının ne olduğu anlaşılamamakta, ayrıca önsöz aynı konudaki diğer üç eserinkinden farklılık göstermektedir. Kâtib Çelebi'nin andığı el-Vecîz'in (Keşfü'ẓ-ẓunûn, II, 954) yine müellife ait mufassal şerhi bu eser olabileceği gibi Akşehir İlçe Halk Kütüphanesi'nde (nr. 169) Uṣûlü'l-Kirmâstî adıyla kayıtlı eserin de bu kitap olması muhtemeldir. 11. Risâle fî ʿaḳāʾidi'l-fırḳati'n-nâciye. Kelâm ilmi ve temel konularına dair bir mukaddimeyle başlayan eserde daha sonra Ehl-i sünnet'in akaidle ilgili görüşleriyle buna aykırı görüşler "mesele" başlıkları altında kısaca ele alınmıştır (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2261, 2306). 12. Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi'l-Mevâḳıf. Adudüddin el-Îcî'nin kelâma dair eserine Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin yaptığı şerhin hâşiyesidir (Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 1136). 13. Risâle fi'l-vaḳf. Yazma nüshalarında Kitâbü'l-Vaḳf ve Aḥkâmü'l-vaḳf gibi adlarla da anılan bir risâledir (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 835; Serez, nr. 981). 14. Risâle fi'r-rehn (Süleymaniye Ktp., Düğümlü Baba, nr. 446; Fâtih, nr. 1657). 15. Muḫtaṣar fî ʿilmi'l-münâẓara (Süleymaniye Ktp., Servili, nr. 281).

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi

BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN