Fizan Neresidir?

Libya'nın güneyinde yer alan ve ülkeyi meydana getiren üç bölgeden (diğer ikisi Trablus, Berka) biri olan Fizan (Fezzân, Romalılar buraya Phasania derlerdi) rivayete göre adını Fezzân b. Hâm b. Nûh'tan alır (Yâkūt, II, 295). 1969'a kadar Fizan vilâyeti, bu tarihten itibaren el-Muhâfazâtü'l-cenûbiyye olarak adlandırılan bölge, deniz seviyesinden 200-500 m. yükseklikte ve yaklaşık 570.000 km2 genişliğinde olup % 95'i çöllerle kaplıdır. Bölgenin merkezi Sebha (1990'da 76.121 nüfus), diğer şehirleri Merzûk (42.294) ve Katrûn'dur.

Bölgenin kuzeyinde kalker, kum taşı ve bazaltlı platolar yükselir; orta ve güney kısımlarında ise kalkerli yaylalar vardır. Son derece az yağmur düşen Fizan'da sert kara iklimi hâkimdir. Vahaların yaygın olduğu bölgede vadiler boyunca yeşillikler görülür. Tarım kuyu sularıyla yapılır. Hurma bölgenin başlıca ürünüdür.

Vahalarda yaşayan Fizan halkının büyük kısmı göçebedir ve hayvancılıkla uğraşır. Yerleşik olanların bir kısmı tarım, bir kısmı da ticaretle meşgul olur. Sudan'dan Akdeniz'e ulaşan en kısa ticaret yolu üzerinde bulunması dolayısıyla Fizan tarih boyunca önemli bir ticarî bölge olmuştur. En önemli ticaret merkezleri Zevîle, Trâgen ve Merzûk'tur. Bu yoldan başta köle olmak üzere fildişi, bakır, deve kuşu tüyü ve kürk gibi mallar Akdeniz limanlarına taşınıyordu. Fizan ise sadece hurma ve karbonat ihraç ediyordu. Avrupa'nın cam, tekstil ve metal ürünleriyle ilâç ve baharat gibi malları yine aynı yolla Afrika'ya gönderiliyordu. 1959'dan sonra Fizan'da da petrol bulunmasıyla bölge gelişmeye başlamıştır.

Fizan'ın tarihi çok eskilere dayanır. Arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılan Yontmataş ve Yenitaş devirlerine ait eserlerden Fizan'ın önemli bir yerleşim merkezi olduğu anlaşılmakla birlikte burada yaşayan topluluklar hakkında fazla bilgi yoktur. Herodotos'un verdiği bilgilere göre o dönemde Fizan'ın yerlilerine Garamentler denilmekteydi. Beyaz Berberîler'le siyah Negrolar'ın karışımından oluşan Garament topluluğu Romalılar döneminde de varlığını korudu. Bölgeyi hâkimiyeti altına almak isteyen Roma kralları Cornelius Balbus milâttan önce 20-19'da ve Valerius Festus 69-70'te Fizan üzerine çeşitli seferler düzenlediler. Bu seferler sonrasında Roma hâkimiyeti tamamen tesis edilememiş olsa da Fizan artık Roma nüfuzuna girmişti. Bundan dolayı Garamentler güney komşuları Etiyopyalılar'a karşı düzenlenen seferlerde Romalılar'a destek verdiler. Fizan'da Romalılar'dan kalan tek eser Cerme şehrindeki mozoledir. Coğrafî şartları sebebiyle uzun süre bağımsız kalan ve ihmale uğrayan Fizan, Emevîler döneminde Kuzey Afrika'nın fethi sırasında Ukbe b. Nâfi' tarafından fethedildi (46/666-67) ve böylece Fizan halkı Araplar'la tanışmış oldu. Bölge 306 (918) yılında Berberîler'den İbn Hattâb el-Hevvârî'nin hâkimiyetine geçti. Bu aile bir ticaret merkezi olan Zevîle'ye yerleşti ve XII. yüzyıl başlarına kadar burada hüküm sürdü. Bu dönemde Fizan sulama sistemleri, camileri ve hamamlarıyla önemli bir gelişme gösterdi. 1190'da Mısır'dan gelen Eyyûbî kumandanlarından Şerefeddin Karakuş Benî Hattâb hâkimiyetine son verdi. Fakat bir müddet sonra Fizan Kânim Sultanlığı'nın kontrolü altına girdi. Kânim hükümdarları burayı Trâgen'de oturan bir hâkim vasıtasıyla idare ettiler. XVI. yüzyıl başlarındaki Bornu-Kânim savaşlarının ardından hâkimiyet Fas asıllı Evlâd-ı Muhammed sülâlesine geçti. Bugünkü Merzûk'u kurarak merkez yapan evlâd-ı Muhammed döneminde Fizan'ın İslâmlaşması ve Araplaşmasında önemli ilerlemeler kaydedildi.

24 Aralık 1951'de Muhammed İdrîs es-Senûsî liderliğinde kurulan Libya Birleşik Krallığı'nda Fizan üç otonom bölgeden biri oldu. Libya ve Fransa arasında Ağustos 1955'te yapılan antlaşma gereğince Fransızlar Gāt ve Gadâmis'ten sonra Fizan'ı da terkettiler. Eylül 1969'da iş başına gelen ihtilâl hükümeti Trablus'un adını el-Muhâfazâtü'l-garbiyye, Berka'nın adını el-Muhâfazâtü'ş-şarkıyye ve Fizan'ınkini de el-Muhâfazâtü'l-cenûbiyye olarak değiştirdi.,

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi

BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN