Ehl-i Hak Ne Demektir?

Kur'ân-ı Kerîm'de müminlerin hakka tâbi oldukları ifade edilmekle beraber ehl-i hak (ehlü'l-hak) tabiri geçmez. Allah'ın İslâm ümmetini, bâtıl ehlinin hak ehline galip gelmesi gibi acı bir tecelliden koruduğunu belirten hadis dışında hadis kaynaklarında da ehl-i hak terkibinin mevcudiyeti tesbit edilememiştir. Burada yer alan ehl-i hak tabirinden genel anlamda müslümanların kastedildiği anlaşılmaktadır.

Kaynaklardan anlaşıldığına göre bu tabirin en eski kullanılışı Fazl b. Şâzân en-Nîsâbûrî'ye aittir (ö. 260/874). Nîsâbûrî bu kavramla Şîa'yı kastetmiştir. Şîa'nın dört hadis kitabından ilki olan el-Kâfî'nin müellifi Küleynî, terkip olarak ehl-i hakkı zikretmemekle birlikte Şîa'nın hak ehli olduğunu belirten bazı ifadelere yer vermektedir. Daha sonraki Şiî âlimleri de aynı fikri benimseyerek Şîa'nın mezhepler arasında hakka en yakın, mensuplarının da hak ehli olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Ehl-i hak tabirinin ilk kullanılışlarından biri, III. (IX.) yüzyıl sonlarında vefat eden Mu'tezile âlimlerinden Nâşi el-Ekber'e aittir. Nâşi de ehl-i hak terkibiyle Mu'tezile'yi kastetmiştir. Bu telakki daha sonra gelen Mu'tezile âlimlerinde de görülmektedir. Sünnî âlimleri arasında ehl-i hak tabirini ilk defa Ebü'l-Hasan el-Eş'arî (ö. 324/936) kullanmıştır. el-İbâne adlı eserinin ikinci bölümüne "Ehl-i hak ve sünnet'in Düşüncelerinin Açıklanması" başlığını koyan Eş'arî'nin Mu'tezile, Kaderiyye, Cehmiyye, Râfizîler ve Mürcie'nin düşüncelerini reddettikten sonra kendi yolunun Allah'ın kitabına, Peygamber'in sünnetine, sahâbe, tâbiîn ve hadis imamlarından rivayet edilenlere uymaktan ibaret olduğunu belirtmesi ve bağlandığı prensipleri zikretmesi dikkate alındığında bu tabirle "Ehl-i sünnet-i hâssa" denilen selef âlimlerini kastettiği anlaşılır. Bir başka eserinde, âhiret hallerinden olan amellerin tartılması (mîzan*) akîdesini açıkladıktan sonra bunun ehl-i hakkın görüşü olduğunu zikreder. Eş'arî'nin bu telakkisi Hanbelî âlimlerinden Berbehârî ve İbn Batta tarafından tekrar edilir. Zamanla Ehl-i sünnet'in Eş'ariyye ve Mâtürîdiyye kollarını da içine alan bu terim, özellikle Ehl-i sünnet âlimlerinin yazdığı kelâm kitaplarında hasımlarının iddialarını çürütmek amacıyla delil irat ederken sık sık kullanılmıştır. Eş'arî'nin takipçileri olan ehl-i hakkın Allah'ın dinini hâkim kılma hususunda onun yoluna yöneldiklerini, gayretleriyle dini müdafaa ettiklerini belirten İbn Asâkir aynı mânayı ifade eden ashâb-ı hak tabirini de kullanmıştır. Daha sonra gelen Sünnî âlimleri ise genellikle ehl-i hakkı, "Allah katında gerçek olan şeylere, kesinlik ifade eden delillerle bağlananlar" şeklinde tarif etmişlerdir. Ehl-i sünnet literatüründe ehl-i hak terimi genel olarak bu mezhebe bağlı bulunan bütün grupları kapsamakla beraber ayrıntılara geçilip görüşlere yer verilirken fırkaların adları ayrıca belirtilir.

Ehl-i hak İslâmî literatürde genellikle "ehl-i bâtıl"ın zıddı kabul edilmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de kâfirlerin bâtıla, müminlerin hakka tâbi oldukları ifade edilirken (Muhammed 47/3) bâtıl ile hak birbirinin zıddı olarak ortaya konmuştur. Bununla birlikte ehl-i bâtıl terkibi literatürde fazla kullanılmamış, onun yerine bundan kastedilen grubun özel adının kaydedilmesi tercih edilmiştir.

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi


BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN