Eşeysiz üreme en basit tanımıyla yaşayan bir varlıktan döllenme yapmadan yine yaşayan bir varlık oluşmasıdır. Fakat eşeysiz üremenin birden fazla çeşidi ve özellikleri vardır. Birden fazla özellikleri vardır. Bu özellikler bazen öğrencileri zorlayabilir. Aslında bu konu düzgün çalışan öğrenciler için çok da zor bir konu değildir. Gelin hep birlikte bu konuya değinelim.
Eşeysiz üremenin birden fazla çeşidi olduğundan bahsetmiştik. Peki eşeysiz üreme çeşitleri nelerdir? Eşeysiz üreme ana olarak dört tanedir. Bunları aşağıda inceleyeceğiz.
Tomurcuklanma ile üreme: Yaşayan varlıkların üzerinde bir çıkıntı şeklinin oluşmasıyla meydana gelen ana canlıyla neredeyse aynı bir döl oluşturması ile gerçekleşen üreme şeklidir. Hidralar, bira mayaları, mercanlar ve medüzlerde gördüğümüz üreme şeklidir bu üreme çeşidi. Oluşan bu neredeyse aynı canlı tomurcuklanma ayrı ayrı hale gelerek bir başına hayatta kalabilir ya da üzerinde olduğu canlı ile de hayatına devam edebilir. Gözyaşı bitkisi ve ciğer otları da yapraklarını kullanıp üreyerek tomurcukla üreme yapabilirler. Tomurcuklanmanın meydana gelmesinde aynı canlı üzerinde yaşam sürdürmesine verilen isim koloni halinde yaşamadır.
Bölünerek üreme: Tek hücreye sahip olan ökaryotik canlılar ile bakterilerde meydana gelen bölünme ile üreme ve mitoz ile yanına amitoz ile boyuna bölünme şeklinde gerçekleşen üremedir.
Sporla üreme: Tek hücreye sahip canlılardan olan mantarlar, plazmodiumlar ve çiçeği olmayan canlılar tüm bitkiler spor ile üreme yaparlar. Üremenin yaşanması bölünme ile olmaktadır. Sporogono diye isimlendirdiğimiz sporla üreme, eğrelti otları ve sıtma parazitlerinde her zaman karşılaşabileceğimiz sorunlarla sporla üreme görülür. Sporla üreme çeşidinde tek başına yaşanan bir evre bulunmaz.
Vejetatif üreme: Yüksek yapıya sahip olan bitkilerde görülen bir üreme konusudur. Bu üreme şekliyle kalıtsal olan özelliklere sahip canlılar ile ata olan canlıdan üreme elde edilmektedir. Tohumu olmayan bitkilerde genel haliyle bu üreme gelişir; kavak, muz, çekirdeksiz üzüm ve birçok bitki bu şekilde üreme yaparak çoğalırlar. Vejetatif üremenin birden fazla yolu vardır. Bunlarda şunlardır:
Yumruyla üreme: Birçok bitki oluşumunda yumru ile üreme gerçekleşir. Yumru gibi görünen bitkiler bu şekilde ürer. Bunlara en iyi örnek patateslerdir.
Çelikle üreme: Özellikle ağaç bitkilerinde gerçekleştirilen çelikle üreme; alınan hücrelerin kök oluşturması için nemli topraklarda artarak üremesi sağlanır.
Soğanla üreme: Lale ve zambak gibi bitkilerde oluşan soğan ile gövdenin alt kısmından ribozomlar ile yer altında uzarlar ve uygun ortamların oluşması ile yeni bitki üremesi sağlanır. Muz içinde aynı şekilde üreme gerçekleşir.
Sürünücü gövdeyle üreme: Bu üremede en çok duyduğumuz örnek çileklerdir. Gövdesinin sürünmesi ile üreme ve artma gerçekleşir. Homolog bitkinin içinden artarak toprağın üzerinde veya toprağın altında sürünerek üreme yaparlar.
Bu çeşitlerin sonucu eşeysiz üreme nedir ve eşeysiz üreme yapan canlılar nedir sorularının da cevabını vermiş olduk.
Eşeysiz üreme özelliklerini aşağıda sıraladık.
1.Tek bir ata olmak zorundadır.
2.Bölünme sonucunda oluşan bütün hücreler birbirinin tıpatıp aynısı olur. Ana hücrenin bütün özellikleri yavrusuna aktarılmış olur.
3.Oluşum içine giren her canlı şartlara ayak uydururken biraz zorlanabilirler.
4.Mitoz ile gerçekleşir, döllenme olayı yaşanmaz yaşanmaz.
5. Çeşitlilik olayı oluşamaz. Çok kısa zamanda çok canlı oluşur.
6.Evrim hızı diğer üremelere göre oldukça düşüktür.
7.Tek hücreye sahip canlılarda ve ilkellerde görünür.
Buradan çıkarılacağı üzere mitoz ve eşeysiz üreme arasındaki ilişkiyi de anlatmış olduk.
Yukarıda anlattığımız çeşitlerde kısmında da bitkilerde eşeysiz üreme nedir, nasıl olur sorularının cevabını da verdik.
Eşeysiz üremede öğrencileri en çok zorlayan sorularından biri eşeysiz üreme kalıtsal çeşitlilik sağlar mı sorusudur.
Eşeysiz üremede kalıtsal çeşitliliğin meydana gelmesi söz konusu olamaz. Bunun sebepleri vardır. Bu sebeplere örnek verecek olursak; herhangi bir bitkinin yaprağının koparttığımız düşünelim. Bu yaprağın tekrardan toprağa dikilmesi sonucunda tekrar bitki çıkar. Fakat mitoz bölünme ile ortaya çıkmış olan bir bitkidir. Bu da kalıtsal çeşitlilik olma olayını oluşturamaz. Oysa kalıtsal çeşitliliğin için ancak bitkinin tohumdan ekilip yeni bitki üretilmesi gereklidir. Ancak o zaman kalıtsal çeşitlilik sağlanabilir.
Sabah.com.tr Uygulamamızı İndirin
Uygulamalara Özel Ayrıcalıkları Keşfedin!
