Pandemi sporcu sağlığını nasıl etkiledi? "Fiziksel uygunluk seviyeleri düştü, sürekli test olan futbolcular..."

Corona virüsün yayılmasıyla birlikte geçen sezon tüm profesyonel liglere ara verildi. Uzun süren ara sonucunda ligler tekrar başladı ve sıkışık bir fikstürle sezonlar bitirildi. Çok kısa bir tatilin ardından sporcular yeniden sahalara döndü. Bu sezon hem Türkiye'de hem de Avrupa liglerinde sık sakatlanmalar yaşandı. Önleyici Yaralanma Uzmanı ve Spor Fizyoterapisti Gülşah Başandaç, pandeminin sporcu sağlığına etkilerini değerlendirdi.

Sporcular pandemi döneminde geçen sezon liglerin ertelenmesiyle uzun süre futbol oynamadılar. Toplu olarak da antrenman yapamayan oyuncular evlerde antrenman yaptılar. Oyuncular tatillerini uzun tutmadan yeniden çalışmalar başladılar ve yeni sezon başladı. Fikstürün sıkışıklığı nedeniyle haftada iki maç yapılıyor. Oyuncuların fiziksel durumu bu yoğunluktan nasıl etkileniyor?

Pandemi döneminde, liglerin ertelenmesi ve takım antrenmanlarının yapılmadığı dönemde bir çok sporcu antrenmansız kaldı ve fiziksel uygunluk seviyeleri düştü. Bu sporcuların bir çoğuna evde yapmaları için bazı programlar verildi fakat ne kadarının uygulandığının, ne kadarının ihmal edildiğinin takibinin yapıldığını hiçbirimiz bilmiyoruz. Ancak hemen hemen tüm süper lig sporcularının, yeterli antrenman düzeyine ulaşamadıkları çok aşikar. Sezon başladığında ise kondisyonu düşük sporcuların toparlanabilmesi için yeterli zaman yoktu. Bu nedenle hızla yoğun tempolu bir lig başladı, dinlenme aralarının yetersiz olduğu bir yüklenme ile sporcuların kondisyonlarının bir yandan arttırılmaya çalışıldığı bir yandan da yorgunluk ve yetersiz fiziksel durum yüzünden tükendikleri bir süreç başladı.

Lig başladıktan kısa bir süre sonra Covid-19 geçiren sporcuları duymaya başladık, bazen birer ikişer kişi bazen tüm takım. Bu sporcuların hızla sahaya dönmesi, geçirmeyenlerin ise sürekli test olması, oyuncu sayısının azalması ve antrenman yoğunluğu, sıkıştırılmış fikstür, artmış tempo, dinlenme ve toparlanma süresinin azalması, motivasyonun düşmesi, konsantrasyonun azalması, dikkat dağınıklığının artması, kognitif performansın düşmesi gibi antrenmana ve mental durumlara bağlı eksiklikler, yaralanma riskini arttırırken performansı da düşürmeye başladı.

Fenerbahçe'de Luiz Gustavo, Pelkas... Galatasaray'da Sofiane Feghouli, Ryan Donk... Beşiktaş'ta Cenk Tosun, Ghezzal... Trabzonspor'da Abdülkadir Parmak, Abdülkadir Ömür... Başakşehir'de Chadli, Junior Caiçara gibi isimler bu sezon sakatlık yaşadı. Fikstür çok yoğun ve oyuncular oldukça zorlaşıyor. Pandemi nedeniyle sıkıştırılmış fikstürde oynayan oyuncuların kas sakatlıklarının nedeni nedir?

Bu sorunun cevabı aslında sorunun içinde gizli. Covid-19 pandemisi başlı başına bir sebep. Ancak kas yaralanmalarının tek sorumlusu pandemi değil elbette. Yaralanmalar pandemiden önce de vardı ve ligimizin her sezon, Avrupa'nın en fazla oyuncu yaralanması yaşayan liglerinin başlarında yer alıyor maalesef. Yani şuradaki hatayı düzeltmek isterim, sporcular pandemi ve sıkıştırılmış fikstür yüzünden sakatlanmıyor. Pandemi yalnızca mevcut yaralanma meydana gelme oranını, risk oranını arttıran bir durum. Kas yaralanmalarının tek sorumlusunu pandemi olarak göstermek hata olur.

Türkiye'de yaralanmaları önlemekten ziyade, yaralanma sonrası tedavi sürecine yoğunlaşılıyor. Halbuki travmatik yaralanmalar dışındaki, burkulmalar, kas yaralanmaları, overuse dediğimiz aşırı kullanıma bağlı yaralanmalara sebep olan tüm riskleri analiz etmek gerekebilir. Bu risk faktörleri, oyuncunun kendisi ile ilgili, kuvvet, dinlenme süresi vb gibi bir eksiklikler olabileceği gibi, çim zemin, hava koşulları, ekipman eksikliği gibi dış faktörlere de bağlı da gelişebilir. En iyi 'yaralanma önleyici program', sporcular, antrenörler ve kulüp yöneticileri tarafından benimsenen ve sürdürülebilen programdır. Türkiye'de bir teknolojiyi veya bir testlemeyi bir kez yapmak ve devamını getirmemek, ve hatta test sonuçlarını yorumlamadan öylece bırakmak ve eksiği gidermek için gerekli bireysel çalışmalara önem vermemek, en büyük açığımız belki de. Sporcunun kas iskelet sistemi, kuvveti, yorgunluğu, beslenme ve hatta psikolojik performansının da veriler halinde sık sık takip edilmesi ve yönetilmesi, iyileştirilmesi gerekir. Yoğun tempoda sakatlanma riskini azaltmak için futbolda bilimi kullanmak alınabilecek en iyi önlemdir.

Yine pandemi nedeniyle küme düşme kaldırıldı ve bu sezon Süper Lig 21 takımla oynanıyor. Stadyumların zeminleri de 'pes etmiş' durumda. Bazı zeminlerde haftada iki maç oynanıyor. Zeminlerin oyuncuların sakatlanmasındaki rolü nedir?

Bu konuyu değerlendirirken, Türkiye'de çim zeminlerin son yıllarda daha da kötüye gitmesi, ağır tempo ve üstüne kötü zemin de olunca sakatlık riskini arttırmakta. Futbol da bir koşu sporu olduğundan kötü zemin başta bilek burkulmaları olmak üzere bir çok yaralanmaya daha sebep olabiliyor. Ayrıca şunu da unutmamak gerekiyor, Türkiye Süper Lig'i, Avrupa'nın en fazla faul yapılan liglerinden birisi durumunda. Hem fazla faul hem de zemin ile birlikte alışık olunmayan sık maç temposu elbette sporcuların fiziksel olarak sorunlar yaşamasına neden olabiliyor. Özellikle kulüplerde 'darbesiz' bağ yaralanmalarının da yaşandığını görebiliyoruz. Böylesine tempolu ve zaman zaman kötü şartlarda oynanan müsabakalarda sakatlanma riskinin azalması için de önleyici bazı testlerin yapılması çare olabilir. Risk analizi dediğimiz bu testleri Süper Lig seviyesinde yaptıramayacak hemen hemen hiç bir takım yok diyebilirim. Bu testler sayesinde sporcunun pandemi döneminde hangi fiziksel özellikleri ne kadar kaybettiği tespit edilip bireysel önlemler alınabilir.

Geçen sezon uzun süre maç oynamayan oyuncuların bu sezon yoğun bir trafiğe girmeleri onların kas yapısını nasıl etkiledi?

Uzun süre maçlara ve takım antrenmanlarına ara veren sporcuların, bu yoğun tempolu sezon içerisinde kas yapıları olumsuz şekilde etkilendi. En basit anlamda, toparlanma ve sezon öncesi hazırlık sürecini verimli geçiremedikleri için kassal dengesizlikler, esneklik ve kuvvet kaybı, kuvvette devamlılık ve maksimal kuvvet çalışmalarında kayıplar gelişti. Bu kayıplar kas yaralanmalarına sebep olabileceği için önlem olarak günlük sağlık ve performans testleri ile yorgunluğa bağlı önlemler alınarak büyük ölçüde yaralanmaların önüne geçilebilir.

Örneğin biz PT Akademi'de uluslararası standartlar ile kıyaslanan bir kas-iskelet sistemi check up yazılımı kullanıyoruz. Kullanılan yapay zeka ile, eski yaralanmalar, vücut asimetrileri, kuvvet, esneklik, dayanıklılık, fonksiyonellik, atletik performans gibi sporcunun mevcut fiziksel durum tespiti yapılarak bu eksikliklere bağlı gelişen sakatlıklar %60-70 oranında azaltılabiliyor. Bir futbolcu için 2-3 saat gibi bir sürede yapılabilen bu testlerin ekonomik olarak da sporcu başına düşen maliyeti, yaralandıktan sonra tedavi olan oyuncunun maliyeti, maçtan ve teknik antrenmandan uzak kalma sürecinin maliyetleri ile kıyaslandığı zaman, risk analizlerini düzenli bir şekilde yapmak ve bireysel programların takibini sağlamak futbol kulüplerinin ekonomisini doğrudan olumlu yönde etkilemektedir.