Osmanlı’yı Avrupa’ya anlatan adam Mouradgea d’Ohsson ve eseri

Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Osmanlı tarihine ışık tutan önemli bir eseri daha okuyucularıyla buluşturuyor. Tanınmış Osmanlı tarihçisi Carter V. Findley'in kaleme aldığı Osmanlı İmparatorluğu'nda Hukuk ve Devlet – Avrupa'yı Aydınlatan Adam Mouradgea d'Ohsson, Aydınlanma döneminin en kapsamlı Osmanlı anlatılarından biri olan Tableau général de l'Empire othoman'ı derinlemesine inceliyor.
Ignatius Mouradgea d'Ohsson (Muradçe Tosunyan, 1740-1807), Osmanlı topraklarında doğmuş, Batı ve Doğu kültürleri arasında köprü kuran bir Katolik Ermeniydi. 21 yıl boyunca İsveç Elçiliği'nde tercümanlık yapan d'Ohsson, Osmanlı bürokrasisini ve hukuk sistemini Batı'ya anlatan en önemli isimlerden biri oldu. Fransa, İsveç ve Osmanlı üçgeninde kurduğu ilişkiler ağı sayesinde, Osmanlı İmparatorluğu'na dair en kapsamlı ve görsel açıdan en zengin eserlerden biri olan Tableau général de l'Empire othoman'ı kaleme aldı. Findley, yıllar süren titiz araştırmalarının sonucunda d'Ohsson'un yaşamını, diplomatik ilişkilerini ve eserinin yazım sürecini ayrıntılarıyla ele alıyor. Ayrıca, Aydınlanma çağı Avrupa'sının Osmanlı İmparatorluğu'nu nasıl algıladığına dair önemli ipuçları sunuyor. Osmanlı tarihine ilgi duyan herkes için başvuru kaynağı niteliğinde olan bu eser, tarih ve kültür dünyasına büyük bir katkı sağlıyor. Kendisiyle kitap üzerine konuştuk.



- Uzun bir araştırma sürecinin ürünü olarak arşivlik bir çalışma ortaya koydunuz. Bu eser için yola çıkarken özellikle hangi noktaları vurgulamak istediniz?
- Çalışmamın başında hangi noktaları vurgulayacağımı tam olarak bilmiyordum. Osmanlı idare tarihi üzerine çalışan bir doktora öğrencisi olarak, elimde iki temel kaynak vardı: Büyük Redhouse sözlüğü ve Mouradgea'nın Tableau général de l'Empire othoman eseri. Mouradgea'nın kim olduğunu ve kitabının içeriğini merak ettim. Eserin isminde "İslam hukuku ve Osmanlı'nın tarihi" ifadesi geçmesine rağmen, doğrudan bir tarih anlatımı yerine devlet teşkilatının detaylı bir tasvirini buldum. Bu sorularla başlayan merakım, yıllar süren bir araştırmaya dönüştü. Osmanlıca ve Fransızca araştırma yapabilen meslektaşlarımın azlığı da beni bu çalışmayı tamamlamaya daha fazla motive etti ve 2019 yılında bu kitap ortaya çıktı.
- Ignatius Mouradgea d'Ohsson, Osmanlı bürokrasisinde nasıl bir rol oynadı? Osmanlı ve Aydınlanma Avrupası arasındaki ilişkilerdeki etkisi ne oldu?
- Tarih boyunca, farklı kültürler arasında köprü kuran marjinal bireyler, büyük sentezler üretmiştir. Mouradgea d'Ohsson da bu isimlerden biri. Osmanlı bürokrasisinde 21 yıl boyunca İsveç Elçiliği'nde tercümanlık yaparak, devletin işleyişine ve hukuk sistemine yakından tanıklık etti. Batı'daki Aydınlanma düşüncesinin Osmanlı'ya bakışını şekillendiren en önemli isimlerden biri haline geldi. Onun sayesinde, Osmanlı İmparatorluğu'nun yapısı ve işleyişi Avrupa'da daha doğru ve sistemli bir şekilde anlaşılmaya başlandı.



- Tableau général de l'Empire Othoman adlı eseri niçin bu kadar önemli kabul ediliyor?
- Eseri çıktığı dönemde hak ettiği değeri tam olarak göremedi. Fransız İhtilali'nin çalkantılı ortamında, yeterince ilgi görmeden geri planda kaldı. Ancak Joseph Hammer gibi Osmanlı tarihçiliğinin önemli isimleri onun kıymetini fark etti. Günümüzde, d'Ohsson'un eseri üzerine yapılan çalışmalar arttıkça, hak ettiği takdiri giderek daha fazla kazandığını görüyoruz. Örneğin, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı teşkilat tarihine dair meşhur eserlerinde d'Ohsson'un kitabını yoğun bir Osmanlı kaynağı gibi kullanmıştır. Bu kitapla birlikte, onun değeri daha da iyi anlaşılacaktır.
- Kitap ortaya çıktığı dönemde Osmanlı'ya dair hangi yeni bakış açılarını sunuyordu?
- D'Ohsson'un temel amacı, Osmanlı İmparatorluğu hakkında Avrupa devlet adamlarına yol gösterici bir rehber sunmaktı. Osmanlı padişahı ile diplomatik ilişkiler kurmak isteyen Avrupalı yöneticilere, imparatorluğun hukuk ve yönetim sistemini detaylarıyla anlatan pratik bir el kitabı oluşturdu. Bu sayede, Osmanlı Devleti'nin kurumsal yapısı Batı dünyasında daha sistemli bir şekilde anlaşılmaya başlandı.
- Araştırma sürecinizde Osmanlı hukuk sistemi ve devlet yapısı hakkında hangi bilgiler sizi şaşırttı?
- D'Ohsson'un en şaşırtıcı katkıları üç noktada toplanıyor: Görsel malzeme zenginliği: 41'i büyük boy olmak üzere toplam 233 gravürle, yayınlandığı dönemde Osmanlı hakkında en kapsamlı görsel arşivi sundu. Devlet teşkilatının detaylı anlatımı: Osmanlı hukuk ve yönetim sistemini en ince ayrıntılarıyla ele aldı.
Şahsi gözlemleri ve anıları: "Mouradgea Anlatıyor" başlığı altında kendi tanıklıklarını ve deneyimlerini paylaştı.
Bu üç unsur, kitabını yalnızca bir Osmanlı tarihi kaynağı değil, aynı zamanda o dönemin Batı'daki Osmanlı algısını şekillendiren temel bir eser haline getirdi.