Türkçenin anıt eseri Dîvânu Lugâti’t-Türk

Kaşgarlı Mahmud tarafından 1074 yılında tamamlanan Dîvânu Lugâti't-Türk, yalnızca bir sözlük değil, aynı zamanda Türk dilinin, kültürünün ve düşünce dünyasının eşsiz bir kaydıdır. Karahanlı şehzadelerinden Mahmud el-Kâşgarî'nin kaleme aldığı bu eser, Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla hazırlanmış, fakat zamanla Türkçenin ilk büyük sözlüğü ve kültürel haritası haline gelmiştir. Yaklaşık 7000 madde içeren bu kapsamlı sözlükte, yalnızca bir dilin değil, Oğuzlardan Uygurlara, Kırgızlardan Kıpçaklara dek pek çok Türk boyunun söz varlığına, deyimlerine, atasözlerine ve şiir örneklerine yer verilmiştir. Eserde aynı zamanda Oğuzların 24 boyu ve damgaları ilk kez sistematik biçimde sıralanmıştır. Kaşgarlı Mahmud'un Kaşgar yakınlarındaki Opal (Oypal) köyünden olduğu, eserin yazıldığı dönemde Kaşgar'ın Uygur bölgesindeki tek Müslüman (Karahanlı) şehri olduğu da tarihsel açıdan dikkat çeken bir ayrıntıdır. Sözlük, dönemin Arap sözlükçülük geleneğine uygun biçimde hazırlanmıştır. Her Türkçe kelime, harekeli Arap harfleriyle yazılmış, Arapça karşılığı verilmiştir. Eğer kelime bir atasözünde geçiyorsa, bu atasözüne de yer verilmiştir. Bu yönüyle eser, sadece bir sözlük değil, aynı zamanda zengin bir edebiyat ve dil bilgisi hazinesidir. En dikkat çekici yönlerinden biri ise Kaşgarlı Mahmud'un hazırladığı dünya haritasıdır.

EN DEĞERLI KAYNAK
Bu haritada Türklerin yaşadığı bölgeler, komşu kavimler, şehirler ve ırmaklar gösterilmiştir. Böylece Dîvânu Lugâti't-Türk, bir dil kitabı olmanın ötesine geçip coğrafya ve etnografya açısından da değerli bir kaynak haline gelmiştir. Günümüzde eserin bilinen tek nüshası İstanbul'da, Millet Yazma Eserler Kütüphanesi'nde korunmaktadır. Bu nüsha, 1266 yılında istinsah edilmiş bir kopyadır. 20. yüzyıl başlarında sahaflarda Ali Emirî Efendi tarafından bulunmuş, Kilisli Rıfat Bey'in çabalarıyla 1917-1919 yılları arasında üç cilt halinde Arap harfleriyle yayımlanmıştır. Dîvânu Lugâti't- Türk'ün ilk tıpkı basımı 1941 yılında yapılmış, zaman içinde farklı dillerde çevirileri de yayımlanmıştır. Almanca, İngilizce, Rusça, Farsça ve Çince gibi dünya dillerine çevrilen eser, Özbekçe, Kazakça, Azerbaycan Türkçesi gibi kardeş Türk dillerinde de okurlarla buluşmuştur. Türkiye'de ise dört ayrı çevirisi bulunan eserin en güncel baskısı, VakıfBank Kültür Yayınları tarafından yayımlanmış ve Türkoloji alanındaki en yeni bulgulara göre hazırlanmıştır. Bugün hâlâ Türk dili çalışmalarının temel taşlarından biri olan Dîvânu Lugâti't- Türk, Türkçenin tarihsel derinliğini anlamak isteyen herkes için bir başucu kaynağı olmaya devam ediyor.