Doğalgaz zehirlenmesinde çözüm hiperbarik oksijen tedavisi

İstanbul Anadolu Güney Kamu Hastaneleri Birliği Kartal Dr. Lütfi Kırdar Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nden Sualtı Hekimliği ve Hiperbarik Tıp Uzmanı Dr. Selin Gamze Sümen, hiperbarik oksijen tedavisi hakkında bilgi verdi...
Karbonmonoksit ve doğalgaz zehirlenmesi nedir?
Karbonmonoksit zehirlenmesi; 21'inci yüzyılda halen ciddi bir sağlık sorunudur. Karbonmonoksit, kömür ve odun gibi yakacakların tam yanmaması sonucunda ortaya çıkan kokusuz, renksiz ve hissedilmeyen zehirli bir gazdır. Karbonmonoksit zehirlenmeleri sıklıkla kapalı ortamda açık ocaklar, bacası çekmeyen soba, mangal, şofben ve bacasız gaz sobalarında yakıtın iyi yanmaması sonucu meydana gelir. Kapalı bir ortamdaki havaya karıştığında, ortam havasının solunmasıyla karbonmonoksit kanımızdaki alyuvarlara hızla bağlanarak, oksijenin hücrelere taşınmasına engel olur. Böylelikle hücreler, dokular ve organlar yaşamsal fonksiyonlar için gerekli oksijeni alamadıklarından zarar görürler. Doğalgaz zehirlenmesinde ise ortam havasında bulunulan oksijen hızla tüketildiğinden bu ortamda bulunan kişinin organları oksijensizlikten olumsuz etkilenir. Kısa sürede müdahale edilmez ise ölümle sonuçlanabilir. Etkilenme hızı yaşlılarda, çocuklarda ve gebelerde daha fazladır.

ŞUUR KAYBI GÖRÜLEBİLİR
Belirtileri nelerdir?
Özellikle beyin, kalp-dolaşım sistemi ve solunum sistemi; oksijensizliğe daha çok duyarlı organlar olduğundan çok çabuk etkilenirler ve en çok bu organları ilgilendiren belirtiler karşımıza çıkar. Zehirlenme belirtileri; bulantı, kusma, karın ağrısı, baş dönmesi, terleme, yorgunluk gibi hafif belirtiler olabileceği gibi şuur kaybı, bayılma, görme bozukluğu, bellek ve hafıza bozukluğu, işitme azlığı gibi sinir sisteminin etkilendiğine ait bulgular da ortaya çıkabilir.
Tedavisi nasıl olmalıdır?
Doğalgaz, şofben ve soba bulunan ortamlarda kalmış, zehirlenme şüphesi olan kazazedeler hızla ortamdan uzaklaştırılıp olabilecek en yüksek konsantrasyonlarda ve mümkünse yüzde 100 oksijen solutulmalıdır. Hastanelerin acil polikliniklerine getirilen hastalara ilk müdahale yapılarak, hızla organların oksijenlenmesinin devamı sağlanmalıdır. Bazı orta ve ileri zehirlenme olgularında daha yüksek çözünürlükte oksijen tedavisi uygulamak gerekebilir. İşte tam bu amaç için uygulanan önemli tıbbi tedavi yöntemlerinden biri de hiperbarik oksijen tedavisidir.

SONRADAN DA ETKİLEYEBİLİR
Hiperbarik oksijen tedavisi nedir, ne zaman uygulanmalıdır?
Kapalı bir ortamda bir atmosferin üzerinde tamamen basınç altına alınan hastaya yüzde 100 oksijenin maske ya da bir başlık yardımıyla solutulmasıyla yapılan bir tedavidir. Hiperbarik oksijen tedavisinde hastaların plazmasında maksimum düzeyde oksijen çözünür ve dokulara giden oksijen miktarı artar. Tedavi amaçlı solutulan oksijen alyuvarlarda bulunan karbon monoksitle yarışıp hızla vücuttan atılmasına yardımcı olur. Böylelikle karbonmonoksit ve doğalgazdan zehirlenmiş olan hastanın oksijenden zenginleştirilmiş dokularında yakınmaları ve bulgular hızla gerilemeye ve iyileşme sürecine girilmeye başlanır. Bu tür zehirlenmelerin ilk anda çıkan etkileri olabileceği gibi tedaviden sonraki haftalarda ortaya çıkabilen, özellikle sinir sisteminin ve beynin etkilenmiş olduğu geç etkilere bağlanan belirtilerle de karşılaşılabilir. Ciddi karbonmonoksit (CO) zehirlenmesi geçiren hastaların yaklaşık yüzde 40'ında iyileştikten sonraki 3-240 gün içerisinde gecikmiş nörolojik hasarlar görülebilmektedir. Bu hasarlar arasında; değişen derecede bilişsel yetersizlikler, kişilik değişiklikleri, hareket bozuklukları, hafıza ve bellek kusurlarıdır. Geç ortaya çıkan bu grup hastalar; daha çok bellek bozukluğu, unutkanlık, yer-zaman oryantasyon kusuru, hesap hatası, hafıza kusuru, bunama, idrar tutamama, yürüme, konuşma bozukluğu, istem dışı hareketler ya da unutkanlık benzeri yakınmalarla yakınları tarafından hastanelerin nöroloji kliniklerine, aynı zamanda öfkelenme, içe kapanma, söylenenleri sıkça tekrarlama, depresyon gibi duygu durum bozukluğu yakınmalarla da psikiyatri kliniklerine getirilebilir. Burada şuna dikkat edilmelidir: Hastanın daha önce bir karbonmonoksit zehirlenmesi ya da doğalgaz zehirlenmesi için tedavi alması söz konusu ise, bu belirtilerin zehirlenmenin geç ortaya çıkan etkileri olabileceği akılda tutulmalıdır. Hastanın uygun koşullarda hiperbarik oksijen tedavisi planlanmalıdır. Bizim de klinik deneyimlerimiz, karbonmonoksit ya da doğalgaz zehirlenmesinden yaklaşık bir aydan sonra benzer yakınmalarla başvuran hastalarda hiperbarik oksijen tedavisi ile yüz güldürücü sonuçların elde edildiğini göstermektedir.

SEANSLAR GÜNDE İKİ SAAT SÜRÜYOR
Hiperbarik oksijen tedavisi ne kadar sürer?
Bir hiperbarik oksijen tedavisi seansı, olguya göre değişmekle birlikte, genellikle 1.5-2 saat sürer. Hastaların büyük bir bölümü günde bir seans tedavi görür. Ancak bazı acil durumlarda günlük seans sayısı dörde kadar çıkabilmektedir. Toplam seans sayısı hasta ve etkilenme şiddetine göre değişmektedir. CO zehirlenmesinde birincil amaç; gecikmiş ya da kalıcı nörolojik hasarı engellemektir.

BASINÇ SEBEBİYLE KULAKLARDA AĞRI OLUŞUR
Hiperbarik oksijen tedavisinin yan etkileri var mıdır?
Tüm ilaçlarda olduğu gibi minimum da olsa bazı yan etkiler görülebilmektedir. Bu nedenle tıbbi tedavilerde gerektiği kadar kullanılmalıdır. Yan etkiler daha çok basınçlı ortama maruziyetten kaynaklanabilecek sinüs sıkışıklığı ya da kulaklarda basınç eşitleme güçlüğünden kaynaklanabilecek ağrı ve basıncı tolere edememe gibi yakınmalardır. Bu yakınmalar çoğunlukla deneyimli hiperbarik oksijen tedavi ünitesi çalışanlarıyla önlenebilir. Bu arada diğer ihtiyacı olabilecek sıvı ve ilaçlar, vücut sıvı-tuz dengesini de ayarlayacak tıbbi tedaviler beraberinde verilmelidir. Sonuç olarak, CO zehirlenmesi önlenebilir sağlık sorunlarındandır. Eğitim, CO ölçümleme uyarı sistemleri kullanımı, kullanılan soba vb. cihazlarda zamanında teknik bakımların yapılması üzerinde durulmalıdır.