Antalya- Alanya Karayolu'nun yaklaşık 65. kilometresindeki yön levhasından güneye sapıldığında; 3 kilometrelik bir yolla, Side'ye ulaşılır. 1897 tarihinden Girit sorununun Osmanlı'nın aleyhine çözümlendiği 1913 tarihine kadar geçen süre içerisinde, Ada'da yaşanan gelişmeler içinde Müslümanlar karşı karşıya kalınan baskı ve zorlamalar sonucunda Anadolu'nun çeşitli vilayetlerine göç etmeye başlamışlardır. Girit'in Hanya kenti çevresinden gelen ilk grup aileler için, Side kıyılarından birkaç kilometre içeride Selimiye Köyü kurulur. 1910 yılında Girit'ten yeni göçmen kafileleri gelirler. Böylece Side ve çevresi, terk edilişinden bin yıl kadar sonra Girit göçmelerinin yeni yaşam alanı olur.
ANTİK KENT
Bir yarımada üzerinde kurulmuş Side antik kentinin adı, bereket sembolü olan "Nar" anlamına gelmektedir. Kuruluş tarihi kesin olarak bilinmese de, Hellenistik devirde ve Roma devrinde görkemli yapılarla donatılan Side, bir zamanlar büyük bir ticaret ve güçlü bir savaş filosuna sahip Pamfilya bölgesinin en eski liman kenti idi. Strabon'un yazdığına göre Side, limanını korsanlara açmak, yağma mallarını ve köleleri pazarlarında sattırmak zorunda kalmıştır. Depremlerden büyük zarar gören, Arap akınları sırasında yakılıp yıkılan, 10. yüzyılda da tamamen terk edilerek tarihin karanlıklarına gömülen Side'de 1947 yılında Profesör Arif Müfid Mansel tarafından başlatılan kazılarla pek çok yapı yeniden ortaya çıkarılmıştır.
GÖRKEMLİ YAPILAR
Side'de tiyatro ve liman çevresindeki Apollon ve Athena tapınakları dışında bugün ayakta olan belli başlı kalıntılar arasında, Hellenistik devir şehir surları, sur dışında su kemerleri, iç avlulu şehir kapısı, anıtsal çeşme binası, tiyatronun hemen yanındaki devlet agorası, Piskoposluk sarayı, sütunlu cadde ve bugün müze olarak kullanılan Roma hamamı dikkat çeken yapılardır. Agoranın batısındaki Side tiyatrosu da mermer kabartmalarla süslü sahne binası ve mimari bezemeleri i1e görülmeğe değer. 15 bin seyirci alabilen tiyatroda, Roma devri sonunda yapısal bir değişiklikliği, orkestranın etrafının bir duvarla çevrilmesinden anlayabiliyoruz. Demek ki o yıllarda, tiyatro ortasındaki bu alanın içi su ile doldurularak, deniz savaşı oyunları gösterisi bile yapılabiliyordu.
ANTALYA'DA TURİZMİ BAŞLATANLAR
Göç ile geldikleri Side'de yaklaşık 100 yıl kadar, balıkçılık ve tarımla uğraşan, ancak kıt kanaat geçinebilen halk, karınlarını doyuracak geçim kaynağını ancak turizmde bulurlar. Side'nin turizme açılması 1960'larda başlamıştır. Side'de ilk pansiyon-otel karışımı bir binayı 'Pamfilya Pansiyon' adıyla açan ilk kişi, 'Halikarnas Balıkçısı' olarak tanıdığımız Cevat Şakir Kabaağaçlı'nın kardeşi Suat Şakir Kabaağaçlı'dır. Halikarnas Balıkçısı Bodrum'u, nasıl dünyaya tanıtmışsa, kardeşi Suat Şakir de Fransız eşiyle buraya yerleşerek, işlettiği Pamfilya Pansiyon ile Side'yi turizm dünyasına tanıtmıştır. İşin en ilginç yanı, ev pansiyonculuğuna önayak olan ilk kişinin, köyün imamı olduğu söylenir. Side'de her meslekten insan 1960'lı yılların başında ev pansiyonculuğuna soyunur. Yanlarına ek odalar inşa ederler. Onlar da yetmeyince, bazıları turizmden kazandıkları paralarla, bahçelerine bungalow tipi ahşaptan odacıklar yaparlar. 1980'lerde Side'deki Antik yapılar arasına sıkışmış yerleşimin, başka bir yere taşınması konusu gündeme gelir. Bütün Side halkı otobüslere doluşarak Ankara'ya, haklarını aramaya, alınan bu karara karşı durmaya giderler. Birçoğu kaçak yapı yapmaktan, tutuklanır. Ancak mücadelelerini sürdürürler. Sonunda köy başka yere taşınmaktan kurtulur. Benim yıllar boyu gözlemleyebildiğim kadarıyla Side Halkı, turizmden kazandığından fazla çile çekmiştir. Bugünkü Side, 1960'larda çekilen siyah-beyaz fotoğraflarındaki nostalji havasından çok şey kaybetse de; kabul etmeliyiz ki; Bölgemizde Turizmi'nin gelişmesinde ilk harcı koyanlar arasında Side halkı muhakkak vardır.
