Tarihte nadir görülebilecek bir operasyon çerçevesinde Amerika Birleşik Devletleri, Venezuela Cumhurbaşkanı Nicolas Maduro ve eşini başkent Karakaş'taki kaldığı yerden askeri bir operasyonla kaçırarak 24 saat içerisinde New York'a getirdi. Bu gelişme hukuki, siyasi ve askeri boyutları itibarıyla çok boyutlu bir tartışmayı gerektirirken, bunun ülke için ne anlama geldiği ve gelecekte Venezuela siyasetine nasıl etkileri olacağını ayrıca tartışmak gerekir. Peki bu gelişmeleri nasıl okumak ve anlamlandırmak gerekir?
Öncelikle bu gelişme uluslararası hukukta hiçbir karşılığı olmayan tarihi bir durumdur. Küresel siyaset açısından ise başka türlü hukuksuz aktivitelerin önünü açabilecek ve bildiğimiz her türlü küresel taammüllerin devre dışı bırakılabileceği bir yolu açmış bulunmaktadır. ABD-Venezuela ilişkileri ve daha genelde de ABD-Latin Amerika ilişkileri açısından bakıldığı zaman Monroe Doktrini çerçevesinde yeni bir dönemin başladığı ve ABD'nin Latin Amerika kıtasında tam ve etkin kontrol sağlamayı amaçlayan politikasının önümüzdeki dönemde de süreceği görülmektedir.
Venezuela'daki Bolivarcı sol iktidar, 1999'da Hugo Chavez'in seçimleri kazanmasından günümüze kadar ülkeyi yönetse de 2015'lerden itibaren ülke derin siyasal, ekonomik ve sosyal krizlerinin içine girmişti. Muhalefetin her geçen gün oyun dışı kaldığı Venezuela siyasetinde, iktidarı elinde bulunduran Maduro ve ekibi sorunlara çok fazla çözüm üretmemiş ve bir de buna uluslararası ambargolar eklenince kriz daha da derinleşti. Bir nevi Latin Amerika'nın Suriye'si haline gelen Venezuela'da 30 milyonluk nüfusun 8 milyonu bu derinleşen kriz çerçevesinde ülkeden göç etmiş ve diğer ülkelere gitmişti. Bu sebeple Latin Amerika'daki diğer ülkeler Venezuela'daki krizin çözümü için Washington'a baskı yapmış, ABD'deki yöneticilerse enerji kaynakları başta olmak üzere ülkenin diğer yeraltı imkanlarından daha fazla yararlanmak için Venezuela'ya farklı bir gözle bakmaya başlamıştır.
Venezuela'da gelinen noktada ülkede üç ana güç öbeği bulunmakta olup ülkedeki rejimin ana damarını bunlar oluşturmaktadır. Üç ana güç göbeğini kaçırılan Başkan Maduro ve eşi, ülkedeki ideolojik radikal sol partinin kurucularından olan Rodriguez kardeşler ve ordu oluşturmaktadır. Şu an bu üçlü saç ayağının Maduro tarafı kırılmış durumda olup, Amerika Birleşik Devletleri geçici devlet başkanı Delcy Rodriguez ve meclis başkanı kardeşi Jorge Rodriguez üzerinden hem ülkedeki var olan askeri-bürokratik yapıyı kontrol etmek hem de ülkedeki dönüşümü bu şekilde sağlamak istemektedir.
Amerika Birleşik Devletleri'nin Venezuela planının ana çerçevesini ülkenin demokratikleşmesi ve yurt dışına giden 8 milyon göçmenin geri dönerek ülkenin tekrar istikrara kavuşturulmasını değil, bunun yerine ülkedeki Bolivarcı rejimin ABD çıkarları ile uyumlu hale getirilip dönüştürülmesi hedeflenmektedir. Bu bir rejim değişikliği olmaktan ziyade rejimin dönüştürülmesi meselesidir. Rejimin en tepesindeki yapı koparılarak vücudun dönüştürülmesi ve Amerikan çıkarları ile uyumlu hale getirilmesi bugün Trump'ın takip ettiği ana politika olarak ortaya çıkmaktadır.
Elbette bu politikanın ne kadar başarılı olup olmayacağını zaman gösterecek olsa da genelde rejim değişikliği politikaları büyük bir yıkım getirirken rejimin dönüştürülmesi politikası çok daha komplike bir süreç içermektedir. ABD'nin bundan önceki rejim değiştirme politikaları Irak, Afganistan ve diğer birçok ülkede olduğu gibi başarılı olmamış aksine geride çok ciddi yıkımlar bırakmıştır. Trump yönetimi benzer bir hatayı Venezuela'da tekrarlamak istememekte ve yeni bir bakış açısıyla konuya yaklaşmaktadır. Bunun temel sebebi Latin Amerika'da uygulanan yanlış bir politikanın eninde sonunda ABD aleyhine sonuçlanabilecek ciddi bir potansiyel taşımasıdır. ABD açısından devrik Başkan Nicolas Maduro'nun New York'ta gözaltında olması pazarlığın doğrudan bir parçası olarak görülmektedir. Ayrıca ülke içerisinde Rodriguez kardeşlerin ordu ve bürokratik yapıyı yıkmadan ülkeyi kontrol edip iktidarlarını sürdürebilip sürdürmeyecekleri konusu ise hala muğlaktır.
Venezuela'da şu an için uygulanmak istenen senaryo, çok kolay olmayan komplike bir rejim dönüştürme sürecidir. Bunun ana felsefesini kurumların yıkılmadan dönüştürülmesi, ülkede iç savaş çıkmaması ve en temelde Venezuela'daki ABD çıkarları garanti altına alınırken tedrici bir şekilde iktidar değişikliği oluşturmaktır. Bu süreçte egolar, güç merkezleri ve dış etkiler, güç çatışmasını ve rekabeti artıracaktır. Eğer Rodriguez kardeşler ile Diosdado Cabello'nun önderlik ettiği ordu arasında rekabet derinleşirse ülkede bölge dışı aktörlerin etkin olabileceği alanlar uluşabilecekken aynı zamanda bir askeri darbeyi bile görmek kaçınılmaz hale gelebilir. Bu da her açıdan ülkedeki güvenlik durumundan istikrara kadar birçok problemler ortaya çıkarabilir. Ayrıca ABD'nin çok farklı politikaları devreye sokmasını da zorunlu kılabilir. Bu durum Trump ve ekibinin en çok istemediği bir ihtimal olup, eğer kriz derinleşir ve ABD'nin yönetemeyeceği bir hale gelirse Venezuela, Trump'in Ukrayna'sına dönüşebilir.
Uluslararası siyaset açısından bakıldığında ise her ne kadar hukuk dahil gelişmeler çok boyutlu olarak tartışmaya açık olsa da bundan sonraki süreçte Venezuela'daki dönüşüm kesinlikle sadece ABD'nin eline bırakılmaması gereken çok kritik bir meseledir. İspanya başta olmak üzere çeşitli Avrupa ülkeleri, Latin Amerika'dan ülkeler ve hatta Türkiye'nin, ülkedeki siyasal yapının Venezuela halkının lehine sağlıklı bir şekilde dönüştürülebilmesi için destek vermeleri ve bu yönde adımlar atmaları çok önemlidir. Bu açıdan bakıldığında 3 Ocak'ta yaşanan gelişmeler Venezuela sorununu bitirmemiş aksine hem Amerika Birleşik Devletleri hem de uluslararası toplum açısından Venezuela sorununda daha kompleks ve çok boyutlu bir sayfanın açılmasına neden olmuştur.