Stagflasyon nedir sorusu özellikle ekonomiyi yakından takip eden vatandaşlar tarafından merakla sorgulan bir sorudur. Stagflasyonun yaşandığı bir ülkede ekonomideki işsizlik oranı artarken fiyatlar da hızla yükselişe geçmektedir. Ekonomide durgunluk ile enflasyonun aynı anda görüldüğü bir durum neye sebep olur ve nasıl çözülür soruları da başlıca sorulardandır. Peki, stagflasyon nedir, olduğunda ne olur? Haydi okuyalım.
Dilimize İngilizce 'den giren bir kelime olan stagflasyon, iki kelimenin birleşiminden oluşur. Stagflasyon, İngilizce 'de 'stagnation' durgunluk ve 'inflation' yani enflasyon kelimelerinden oluşan bir ekonomi terimidir. İlk olarak 1970'lerde ortaya atılan bu kavram OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) üyesi ülkelerin petrol fiyatlarını yaklaşık 3 katına çıkarmasından sonra enerji kriziyle birlikte baş göstermiştir ve çözümü oldukça zor bir ekonomik dengesizlik olarak gösterilen stagflasyon ülke ekonomilerini oldukça zora sokabilir. Hem Klasik İktisat Teorisi'nde hem de Keynesyen Teori'de stagflasyon, paradoksal bir durumdur. Örneğin, normalde enflasyon ve işsizlik oranı arasında ters orantı mevcuttur ve biri düşerken diğeri yükselir; ancak stagflasyon ortamında her ikisi de yükselmektedir. Her iki kuram çerçevesinde açıklanması olanaksızdır. Stagflasyon durgunluğun içindeki enflasyon olarak da özetlenebilir ve esasında ekonominin çıkmaza girdiği dönemleri ifade eder. Her iki problemin aynı anda yaşandığı zamanlarda devletler, para ve maliye politikası araçlarıyla dengeyi korumaya çalışır. Ancak uygulanan politikalarla enflasyon ve işsizlik gibi faktörleri aynı anda iyileştirmek mümkün olmadığı için ülke çıkmaza girer. Phillips Eğrisi, bu iki kavram arasındaki ters yönlü ilişkiyi gösterir. Eğriye göre enflasyon azaldıkça işsizlik artar. Stagflasyonda ise bu senaryonun bir geçerliliği kalmaz. Yani enflasyon ve işsizlik aynı anda yükselir.
Stagflasyonun nedenleri incelendiğinde iki ayrı makroekonomik süreçle karşılaşılır. Ekonomide yaşanan sürekli ve belirgin fiyat artışları sonucunda enflasyon meydana gelir. Fiyatlar genel seviyesindeki bu yükselmeyi ulusal paranın değer kaybetmesi ve iş gücü piyasalarının dalgalanması gibi sorunlar takip eder. Durgunluk bir diğer ifadeyle stagnasyonda ise gayri safi milli hasıla ortalamadan daha düşük bir hızla büyür. Bunun sonucunda piyasalar yavaşlarken ekonomik faaliyetler de sekteye uğrar. Büyümenin negatif olduğu bu resesyon dönemlerinde stagflasyon yaşanması da muhtemeldir. Stagflasyon durumlarında işsizliğin artması ve fiyatların yükselmesiyle birlikte alım gücünde düşüş görünen tüketiciler enflasyonla karşı karşıya kalabilir ve yaşanılan enflasyon beklenilenin de üzerine çıkarak daha hızlı bir şekilde artış gösterebilir.
Stagflasyona sebep olan nedenler şu şekilde sıralanabilir:
Tüketim oranının ve fiyatların artması
Para arzının üretimden daha fazla olması
Yanlış maliye ve para politikaları uygulanması
Döviz kurlarındaki istikrarsızlık
Stagflasyon temelde iki ayrı sorundan oluştuğu için farklı mikro ve makro politikalar aracılığıyla çözülür. Böylece enflasyon ve resesyonun etkilerini dengeli bir şekilde azaltmak da mümkün olur. Stagflasyon çözümü için adım atılmadan önce ülkenin en güncel ekonomik durumunun tablosu oluşturulmalıdır. Aşağıda devletlerin uyguladığı stagflasyonla mücadele yöntemlerini görebilirsiniz:
İndeksleme yöntemine başvurulur. Bu yöntem ile nominal olan tüm değişkenler belli bir rakam indeksine tabi tutulur. Bu sayede reel değerlerine dönüştürme hedeflenir.
Fiyat artışları da indeksleme yolu ile düzenlenir. Reel ücretler bu sayede güvence altına alınmış olur.
Gelir politikaları, kamusal harcamalar ve gelirlerin dışında kalan bütün fiyat ve ücret artışlarına bağlı gelirlere müdahale edilir.
Vergi temelli gelirler sağlanır.
Bir fiyat göstergesi belirlenir ve firmalara sunulur. Bu göstergedeki rakamları aşan firmalar vergi yolu ile cezalandırılarak gelir elde edilir.
Ekonomide stagflasyon görülmesi, para piyasalarında birçok olumsuz duruma sebep olur. Ayrıca işsizlik oranında artış görülmesinin bir nedeni de oluşan stagflasyon durumudur. İşsizlik oranı arttıkça piyasalardaki fiyatlar da artar. Para piyasalarında durgunluk ve enflasyon durumunun aynı anda gerçekleşmesi ile oluşan stagflasyon sonuçları şu şekildedir:
İşsizlik oranlarında artış görülür.
Döviz kurunda istikrarsızlık oluşur, bu istikrarsızlığa bağlı olarak türlü spekülatörler çıkar.
Enflasyonda yaşanan artış yatırımların yavaşlamasına neden olur.
Hükûmetler, tüketimi azaltma hedefi ile bazı önlemler alır.
Geçim malzemelerinin fiyatlarında artış görülür.
Maliyetler artar.