Çalışanın rızası yoksa testler zorla yapılamaz

Uyuşturucu kullanımının yaygınlaşması işverenleri de alarma geçirdi. Sabah'ın kamuoyu gündemine getirdiği "İşe girişte uyuşturucu testi dönemi" haberi çalışma hayatında merak uyandırdı. İşveren, çalışanlarından veya çalışan adaylarından uyuşturucu ve psikolojik testler isteyebilir mi? Çalışan/çalışan adayları uyuşturucu ve psikolojik testi reddedebilir mi? İşverenler çalışan/çalışan adaylarına hangi testleri uygulayabilir? Uyuşturucu ve psikolojik test için çalışanın rızasının alınması zorunlu mu? Test verileri işlenip, paylaşılabilir mi? Testler sonucu işçiler tazminatsız işten çıkarılabilir mi? Yargı içtihat kararları işverenin mi yoksa çalışanın mı lehine? Konuya ilişkin tüm detayları

İŞ'İN DOĞRUSU'nda...
İşverenler çalışanlardan hangi testleri isteyebilir?
Gerek işe girişte gerek iş sözleşmesi devam ederken, çalışan veya çalışan adaylarına, "uyuşturucu, alkol psikolojik testler, genetik, Covid-19/ PCR ve HIV/AIDS" testleri uygulanabiliyor.
Hangi mesleklerde öncelikli? Her işveren test isteyebilir mi?
Asker, güvenlik, itfaiyeci ile savunma, ulaşım, havacılık, nükleer santral ve teknoloji gibi stratejik mesleklerde uyuşturucu ve psikoteknik testlerin istenilmesi kaçınılmaz hale geldi. Yalnız çalışılan, riski yüksek mesleklerde istihdam edilen çalışanlar ile istihdam edilecek çalışan adayları birden fazla testten geçiriliyor. İşverenler uyuşturucu kullanımının yaygınlaştığı günümüzde risk almamak için bu testlere başvuruyor.

İşveren şüphelenirse test yaptırabilir mi?
4857 Sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesi ile çalışanın, uyuşturucu madde veya alkol kullanarak iş yerine geldiği yönünde bir şüphe var ise veya çalışan işyerinde bu maddeleri kullanırken yakalanmış ise işverenler tarafından çalışanlara alkol ve uyuşturucu testi yaptırabilir. Ancak işveren, işyeri kapsamında iş kazalarının ve meslek hastalıklarının önüne geçmek gibi meşru amaçlarla test yaptırabilir. Ancak burada işverenin amacının meşru olması önemli. Ayrıca işveren bu yetkisini keyfi bir şekilde de kullanamaz.
Sözleşmeye test şartı konulabilir mi?
İşverenlerin, uyuşturucu başta olmak üzere teste tabi olacak işçileri, testlerin türünü iş sözleşmeleri kapsamına dahil etmesi günümüzde yaygınlaşıyor. Çalışanlarla imzalanan bireysel iş sözleşmelerine de testlere ilişkin hükümler dahil ediliyor. Ancak, işverenin çalışanı test hakkında detaylı bilgi vermesi ve işçinin de kabul etmesi gerekiyor. İşçi sözleşmeyi kabul ettiği andan itibaren açık rızasını da vermiş oluyor.
Çalışanın rızası şart mı?
Kişisel Verileri Koruma Kanunu'nun 6. maddesi uyarınca, işverenler tarafından çalışan ve çalışan adaylarına uyuşturucu, alkol, kişilik testi yapılması veya psikolojik veri sonuçlarının işlenebilmesi ancak açık rızaya bağlı. Bu nedenle işverenler, çalışan ve çalışan adaylarını kişilik testinin yöntemi, amacı ve kapsamı hakkında önceden detaylı olarak aydınlatmalı ve çalışan/ çalışan adaylarının açık rızalarını almalı.

Çalışan test talebini reddedebilir mi?
Çalışan/çalışan adaylarının uyuşturucu ve psikoteknik testlerin yapılmasını reddetme hakları bulunuyor. Test yapılmasına olur verilmez ise işverenler tarafından çalışan adaylarına bu testler zorla yapılamaz. Ancak işverenler bu testi yaptırmayanları işe başlatmadan kaçınabilir.
Haklı fesih doğurur mu?
İşverenin işçiyi sağlık sebepleri ile işten çıkarması İş Kanunu'nun 25/1'inci maddesi ile düzenlenmekte. İşten çıkarma, uyuşturucu ve alkol bağımlılığı ile psikolojik rahatsızlığın sürekli ve tedavisi olanaksız bir şekilde iş yapma konusunda engel teşkil etmesi koşulunda mümkün olabilir. İşveren işten çıkarırsa kıdem tazminatını ödemek zorunda. Çalışan yaptığı iş veya çalışma koşullarından dolayı sağlık problemi yaşar ancak işveren gerekli önlemleri almazsa, işçi haklı fesih hakkını kullanabilir.
Yargıtay içtihatları kimin lehine?
Yargıtay kararları ve oluşan içtihat, ortaya çıkan sağlık problemi ile işçinin yaptığı iş arasında bir bağ olması gerektiğini belirtiyor. Örneğin panik atak teşhisi konulduysa, bunun iş ve çalışma koşullarından dolayı oluşması gerekir.
Test sonuçları sınırsız olarak işlenebilir mi?
6698 Sayılı Kişisel Verileri Koruma Kanunu ile İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı uyarınca işçinin kişisel sağlık verilerini sınırsız işleme hakkı yok. Hassas/özel nitelikli kişisel verileri hukuka aykırı işleyenler ve çalışana ayrımcı muamelede bulunulması halinde yaptırım uygulanır.

ULUSLARARASI HUKUK NE DİYOR?
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından kabul edilen Kişisel Verilerin Korunmasına İlişkin Uygulama Kodu'nun 6. maddesinin 11. fıkrasında işçinin teste karşı çıkabileceği açıkça ifade ediliyor. Bu nedenle çalışan adaylarının kişilik testine her zaman itiraz etme hakkının bulunduğu işverenlerce unutulmamalı. Testlerin, başvuruya konu faaliyetle yakından ilgili olması gerektiği ve iç hukukun bu konuda gerekli güvenceleri sağlaması gerektiği vurgulanıyor. İşveren ancak ilgili kişilerin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek kaydıyla meşru menfaatine dayanarak veri işleyebilir.